THOMAS GWYNN JONES, 1871-1949
A rodiwn-ni eto fyth Hiraethog y grug a'r eithin,
A gerddwn-ni yn y niwl, pan fo gorddu yno nos?
A wyliwn-ni eto haul, liw tân, yn gloywi'n y tyle,
A welwn-ni liwiau di-rif gan loywne leuad ar ros?
AM ryw reswm daw'r llinellau yna o Atgof Gwynn Jones, cerdd a gyflwynwyd i "W.J.G. ar fwrdd llong adeg rhyfel," i'm meddwl o hyd wrth feddwl am ei hawdur. Dyna'r ochr i Gwynn Jones a apeliodd gyntaf erioed ataf, ei gyffyrddiad agos â natur, yn enwedig "y grug a'r eithin." Ni chlywswn amdano—fel y digwyddai, nid oedd gennyf ar y pryd ddiddordeb mewn eisteddfodau na llenyddiaeth Gymraeg, am resymau penodol—nes i Silyn Roberts agor fy llygaid a'm clustiau un hwyrnos o wanwyn yn 1905 a ninnau yn cydgerdded yn nhueddau Tanygrisiau, lle'r oedd Silyn yn weinidog. Medrai ef Ymadawiad Arthur ar dafod leferydd, ac adroddodd lawer o'r awdl honno wrth fachgen a oedd, fel yr oedd Silyn, y mae'n sicr, yn gweled, yn hurt o anwybodus ynghylch ei wlad ei hun. Yr oedd ef yn rhy garedig, ac yn athro rhy dda, i ddangos na syndod na dirmyg. Yr hyn a wnaeth oedd adrodd llinellau megis,
Yn dres fraith ar draws y fro
'Roedd prydferth flodau'r perthi,
Unlliw ôd neu ewyn lli;
Dibrin flodau'r eithin aur
Mal haen o glych melynaur;
Mân flodau'r grug yn hugan
Ar y geillt o borffor gwan.
Lledai'r hwyl gain mal adain ar ledwyr,
Yntau a glywodd o gant gloyw awyr
Ddwsmel ar awel yr hwyr,—melysdon
Yn bwrw ei swynion ar bob rhyw synnwyr.
