ac heb fod ymhell oddiwrth Bron y Foel Isaf, hen gartref Theodor Prys, Prifathro Hart's Hall yn Rhydychen, a'i nai, William Lewis, Canon Winchester a Phrifathro Coleg Oriel, Rhydychen. Gwlad ddistaw ydyw, pell oddiwrth y ffordd fawr, gwlad o ffermydd caregog, o fryniau grugog a chefndir o fynyddoedd, y Moelfre yn y canol, Llawllech, Diffwys a'r Llethr ar un ochr, hafn ddofn Cwm Nancol ac uthredd Rhinog Fach a Rhinog Fawr ar yr ochr arall. Hyd yn oed heddiw, pan y mae bugeiliaid newydd ar yr hen fynyddoedd hyn, y mae rhywbeth oesol a digyfnewid i'w deimlo yn yr ardal honno, rhyw dawelwch a distawrwydd sydd fel pe buasai wedi parhau ar hyd y canrifoedd. Teimlaf, wrth gerdded ar hyd y ffordd gul, droellog heibio i Dy'n Llidiart a Gwern y Cynyddion a Chae'r Tlodion a Chae'r Meddyg, fy mod yn agos iawn at fy hynafiaid a fu unwaith yn cerdded ar hyd yr un llwybrau. Yr oedd un Richard Humphreys y gwn amdano yn byw yng Ngwern y Cynyddion yn nechrau'r ddeunawfed ganrif; yr oedd ei berthynasau yn byw yn Uwchlaw'r Coed cyn hynny.
Dyna gefndir Robert Griffith Roberts, gŵr yn hanu o hen deulu Llwydiaid Cwmbychan, ac yr oedd yn ymwybodol iawn ohono tra bu byw. Yr oedd llawer o dawelwch a chadernid a distawrwydd y wlad honno ynddo ef. Ni anghofiodd, ychwaith, fod y môr i'w weled ohoni a holl ogoniant mynyddoedd Arfon, o'r Wyddfa hyd at lwydni unig Enlli yn y pellter, dros y dŵr. Etifeddodd ei thawelwch a'i chadernid; etifeddodd hefyd ehangder ei gorwelion pell. Pa le bynnag y byddai, bu yn weinidog yn Nolgellau, ac yn y Cefn Mawr cyn dyfod i Gaernarfon i fugeilio eglwys enwog Caersalem, y bu Christmas Evans, Cynddelw a'r Dr. Owen Davies yn weinidogion arni,—gŵr o ffriddoedd Ardudwy oedd ef. Yr oedd y cefndir yn bwysig iawn yn ei hanes.
Yr oedd cefndir arall yn bwysig hefyd. Ffarmwr oedd
