EVAN ROBERTS 1878-1951
Y mae diwygiad 1904-6 cyn belled o ran amser oddiwrth lawer erbyn hyn ag oedd diwygiad 1859 oddiwrthyf finnau pan oeddwn yn fachgen. Clywais lawer yn sôn am hwnnw yn fy hen ardal, ond nid oedd gennyf fawr iawn o syniad am y peth a ddigwyddodd bedair blynedd ar hugain cyn fy ngeni. Erbyn hyn gwelaf fod llawer o bobl yn yr un cyflwr ynghylch diwygiad 1904-6. Clywsant a'u clustiau sôn amdano ond ni all fod ganddynt syniad clir na chyflawn am y peth fel yr oedd. Ac wrth edrych yn ôl y mae'r cyfnod hwnnw a'i ddigwyddiadau bron a bod yn anhygoel hyd yn oed i ni a oedd, am wahanol resymau, yn digwydd bod yn ei ganol. Newyddiadurwr ieuanc oeddwn i ar y pryd, ar drothwy fy ngyrfa gyda'r papurau newydd, ac yn rhinwedd fy swydd fel gohebydd i'r Genedl Gymreig yn dilyn cyrddau'r diwygiad yn Lerpwl ac yng Ngogledd Cymru er mwyn eu disgrifio yn y papur. Bûm mewn oddeutu pedwar ugain ohonynt.
Daw llawer golygfa ryfedd a digwyddiadau anghyffredin yn ôl i'r côf wrth feddwl am yr amser hwnnw. Daeth y peth yn sydyn ar warthaf y rhan fwyaf ohonom, mi gredaf, ac er fy mod wedi clywed cymaint o sôn am ddiwygiad 1859 nid oeddwn yn hoffi yr hyn a welais ar don gyntaf y diwygiad newydd. Aeth cyrddau crefyddol yn anrhefnus; manteisiodd rhai ar y cyfle i edliw eu diffygion i weinidogion a swyddogion eglwysig (yr oedd y rhai nad oeddynt erioed wedi bod yn selog iawn gyda'r achos cynt yn bur dueddol i wneud hyn), ac yr oedd yn amlwg fod y cynhyrfiad yn drysu meddyliau rhai. Cofiwn fod fy nhaid, Edward Morgan, a oedd
