SYR HENRY JONES, 1852-1922
YR oedd Syr Owen Edwards wedi cyhoeddi adroddiad ar addysg Cymru a oedd wedi peri cryn lawer o ddadlau ac wedi briwio rhai teimladau. Yr oedd y peth yn fyw ym meddwl llawer pan ddigwyddais daro ar Syr Henry Jones—nid oedd yn farchog y pryd hynny, yn y tren. Gofynnais iddo beth oedd ei syniad am yr adroddiad. Cododd ar ei draed yn sydyn, a thybiais ei fod yn cau ei ddwrn yn fy wyneb.
"Tydw i ddim yn cytuno efo fo", meddai yn bendant, "a phe buaswn i'n cytuno, fuaswn i ddim yn cyfaddef hynny!"
Edrychodd dyn dieithr a eisteddai yng nghongl bellaf y cerbyd yn anesmwyth braidd, gan feddwl, y mae'n debyg, fod y gŵr bywiog, tanllyd ei lygaid, yn ffraeo â mi mewn gwirionedd os nad yn fy mygwth hefyd. Ond eisteddodd Henry Jones yn y man, ac yna ychwanegodd, mewn llais dipyn tawelach; "'Does gan neb hawl i osod athrawon cenedl yn un rhes ac yna rhoi slâs iddynt ar draws eu hwynebau".
Nid wyf yn rhoddi barn ar adroddiad Syr Owen Edwards; yn wir, erbyn heddiw, nid wyf yn cofio pa beth oedd neges a baich yr adroddiad hwnnw. Ond dyna farn Henry Jones am y peth ar y pryd, ac yr oedd ei ddull o fynegi ei farn yn bur nodweddiadol ohono. Cyn pen hir, yn ystod y daith honno, daeth dywediad arall pur nodweddiadol. Soniodd rhywun am yr adeg pan fyddai Henry Jones yn pregethu.
"Mi glywais feirniadu arnoch chi", meddai, "am eich bod chi yn dibrisio ffydd".
"Fum i erioed yn dibrisio ffydd", meddai'r Athro Athroniaeth. "Fyddwn i byth yn sôn amdani hi!" Nid oedd wedi cyhoeddi ei lyfr, A Faith that Enquires, y pryd hynny.
Athro Athroniaeth ym Mhrifysgol Glasgow oedd Henry Jones yn y cyfnod hwnnw. Cyn myned i Glasgow bu yn llanw
