HYWEL WYNN YR HAFOD.
CYNHWYSIAD.— Hafod Lwyfog ar noson yn y gaeaf—Y teulu—Eu gwaith—Eu dull a'u moes—Adrodd chwedlau—Dadl—Bwrw golwg drosti—Hywel Wynn y taid a Hywel Wyn yr ŵyr—Marwolaeth ddisyfyd chwaer fach, yr olaf ar ol blysio ffon ei thaid—Arferion bywyd bugail—Rhagluniaeth yn trefnu popeth—Anhawsder deall pethau—Tawelwch Hywel Wynn.
NOSWYL IFAN.—Cyfnewidiad a ddygodd deugain mlynedd—Adgof am yr hen ddull—Teulu newydd Chwedlau Neina Noswyl Ifan—Golygfa fynyddig—Hywel Wynn yn marw Ei fedd wrth y goeden onnen—Ei blant yn hulio ei fedd hefo blodau bob bore Sul—Gorffen y gân trwy annog dyn i ddilyn rhinwedd a diniweidrwydd, a dysgu byw er mwyn dysgu marw.
RYW noson oer ddryghinog yn Hafod Lwyfog lân,
O dan y simneu fawr yn glyd, yn profi blas y tân,
Eisteddai tair cenhedlaeth, y plant,—y tad a'r fam,
A Neina yn ei chadair wellt,—a Theida'n hen a cham
Mewn cadair freichiau dderw, yn trin y tân â'i ffon—
A'r plant yn cydymryson bod dan ei lygaid llon.
Hen arfer Hafod Lwyfog, er dyddiau Cymru fu,
Oedd adrodd chwedlau wrth y plant ar hirnos gaeaf du;
Un hynod iawn oedd Neina am gofio naw neu ddeg
O'r pethau glywodd gan ei nhain am gampau'r Tylwyth Teg
Wrth gribo gwlan ddechreunos, a'i merch yn diwyd wau,—
A'r gŵr yn diwyd wneyd llwy bren neu ynte efail gnau.
Ond Teida oedd y goreu am hen gofiannau gwlad,
Y rhai a ddysgodd yn y cwm wrth gadw praidd ei dad.
Rhai brithion iawn mae'n debyg a fyddai'n plesio 'r plant,
Ac nid oedd un a hoffent fwy na "Bwgan Plas y Nant."
Er fod y gwynt yn chwiban, a'r gwlaw yn dod i lawr
Nes gwneyd y fargod ar ei hyd yn ail i bistyll mawr;
Dechreuodd Teida ysgwyd—a phwnio'r tân â'i ffon,—
Yr hyn oedd arwydd iddynt hwy ei fod am chwedl gron.
"Mae," ebai, "drigain mlynedd er pan fu farw mrawd,
Ond mae'r diwarnod ar fy nghof fel doe, a'r hyn a wnawd,—
Yr oedd hi'n fore hyfryd, yr hedydd brith uwchben
Dywalltai gân o'r awyr lân oddeutu'r Garreg Wen;
Y gôg y bore hwnnw a bynciai gwc-cw'n gu,
Ac yn y drain y clywid sain y dwyfol dderyn du.
A'r hen weryrwr gwirion a dyrfai yn ddi-daw,
A bywiog ddawnsiai 'r cudyll coch fel cennad angau draw.
Daeth Gwen y y Garreg atom a'i chwn, i'r Cae Maen Bras,
A ffwrdd a ni yn llon ein tri hyd lepen Moel y Gwas.
Yr oedd y cwn yn annos yn fwy na buasai raid,
A ninnau'n para'u hysio'n tri, heb neb yn gwaeddi paid.
