LLYWELYN A'I GI.
Mor edifar a'r gŵr a laddodd ei filgi.—DIAR.
LLYWELYN AP IORWERTH DRWYNDWN, a gyfenwir weithiau yn "Llywelyn Fawr," ydoedd dywysog glew, tua diwedd y deuddegfed cant. Yr oedd ef a'i deulu yn hafota yn Eryri, ac yn ymhyfrydu wrth ddilyn rhagorgampau diniwaid Cymru gynt. Yr oedd hely yr iwrch, yr ysgyfarnog, a'r llwynog, yn cael ei ystyried yn ymloniant arbennig yn y cyn-amseroedd.
Yr oedd gan y tywysog gi hoffus o'r enw Gelert, yr hwn a gyfrifid yn flaenor pob helfa. Un diwrnod, fodd bynnag, pan aed allan i ymddifyrru, ni welid mo Gelert ym mysg y cwn, a methid a dirnad paham na buasai ef yno. Ond pan ddychwelwyd yn ol, daeth y ci allan dan ysgwyd ei gynffon, i ddangos ei barch i'w arglwydd; ond yr oedd yn waed diferol drosto, a'r olwg arno yn arswydus. Rhuthrodd y tywysog i'r annedd, a chanfu'r cryd, yn yr hwn y gadawsid ei blentyn, a'i wyneb yn isaf, a ffrwd o waed yn dylifo oddiwrtho. Cynddeiriogodd Llywelyn, dadweiniodd ei gleddyf; trywanodd Gelert drwyddo, ac ysgrechai y famaeth a'r rhelyw o'r osgordd, a hidl wylent; ond rhruthrodd un o'r pendefigion ymlaen,—rhedodd mynach ymchwilgar yn gynt nag ef, ac er mawr orfoledd gwelai y baban yn cysgu yn dawel; rhod tro ar y gwrthban, a thyma g'obyn o flaidd yn gorwedd yn farw o dano, troed i edrych am Gelert; ond ni wnaeth ond tynnu un chwythad hir ac yna trengu.
Yr oedd y tywysog yn wylofus ei lef, ac yn edifarhau yn enbyd am ei fyrbwyllwaith angeuol, ac nid oedd dim anrhydedd yn ormod ganddo i'w wneyd â chorffyn y ci, ei gi ffyddlawn, yr hwn a waredodd blentyn ei arglwydd, ond a laddwyd o dan ddylanwad nwydau gwallgof. Claddwyd ef yng.nghwr y Ddôl, rhwng y Priordy a'r Gymwynas, ac erys ei fedd hyd y dydd hwn. Y mae'r maen garw mwsoglyd, a'r helygen lwydlas uwchben y llannerch y claddwyd Gelert, a gelwir y pentref cyfagos, yn gystal a'r plwyf, ar yr enw syml, ond tra swynol Bedd Gelert.
LLE llithra 'r Laslyn loew yn ddistaw tua'r traeth,
Wrth borth yr hen Gymwynas, hoff drigfa'r awen ffraeth,
Mae'r meddwl yn ymsynnu,—mae'n methu gwneuthur hynt,
Yng ngwmni glân fyfyrdod, i fro yr amser gynt!
Er syllu ar y Wyddfa, a'r eira ar ei phen,
Y Lliwedd serth a'r Aran, o dan ei mantell wen,
A Moel yr Hebog wargrom dan dewglyd wisg a gawn,
Yn gwylio'n syn fyfyriol y machlud bob prydnawn.
O! oror oer Eryri, mae ynnot nefol dân!
Cysegrwyd, do, dy greigiau, i Ryddid pur a chân.
Dy gymoedd ymguddedig, lle dewis bugail yw,
Ymhell o drwst a berw gwirionffol uchel ryw,
Ceir yno gymdeithasu yn dawel nos a dydd
A'r corneint neu â'r creigiau, plant diddan anian rydd;
Neu wrando chwiban peraidd plygeiniol gân y gwynt,
Yn goglais ein serchiadau am bethau'r dyddiau gynt.
