Pan ydoedd y Tywysog a'i Dywysoges gu
Yn hela,—aeth y famaeth ar hynt i'r Ogof Ddu;
Cyn cychwyn rhoes y baban i gysgu yn ei gryd;
Prysurodd wedyn allan yn nwyfus iawn ei bryd.
Dychwelodd y Tywysog, ac wrth y neuadd lawn,
I'w gyfwrdd rhedai Gelert, a'i wedd yn erchyll iawn;
Yr oedd yn waed diferol i gyd o'i ben i'w draed;
Dychrynnai y Tywysog! Gofynnai, "Beth yw'r gwaed?"
Fe ruthrodd i'w ystafell; canfyddai yno'r cryd
Yn gorwedd ar ei wyneb, a'r lle yn waed i gyd!
Dolefai! ac yn wallgof ei gleddyf hyd ei garn
A roes drwy Gelert, druan, a mathrai ef yn sarn.
Y ci roes wawch angeuol, ac yn ei ingol aeth,
Griddfannai'n ddwfn a threiddiol, nes deffro rhywun wnaeth;
Sibrydai'r plentyn gwirion, o dan oblygion bwn;
Ymsynnai'r tad—a holai, "Pa beth! llais pwy oedd hwn?"
Ond un o'r hen fynachod a redodd at y cryd;
A chododd ef i fyny,—ac yno'n dawel glyd
Y bachgen bochgoch wenai, heb arno friw na brad,
Ac ebrwydd llon ymlonnai ym mreichiau 'i dyner dad.
Cyfodwyd y gwrthbannau;—yn farw wele flaidd!
"O Gelert, pwy mor ffyddlon? ei feio pwy a faidd?
Y Ci—O! Gelert—marw! Ow! gresyn! beth oedd hyn!
Y ci a gadwodd fywyd fy anwyl blentyn gwyn.
"Rhaid claddu'r ci yn barchus mewn llannerch deg ei gwedd;
Yn gof i'r oesoedd ddeuant rhof garreg ar ei fedd;
A thra bo hen Eryri, a son am danaf fi,
Dymunwn gael fy enwi ynglŷn â Bedd y Ci.”
III.
Adroddid gynt yn ddoniol, y chwedl ryfeddol hon,
Pan fyddai ein hynafiaid yn llawen ac yn llon;
A chlywyd lawer canwaith, ar hirnos gaeaf du,
Mewn amryw Fod yr Hafod, gofnodi'r hanes cu;
Yn neuadd y Fynachlog, y Gwyliau, clywid hon,
A'r "cwpan mawr" a lenwid, a medd i fwydo'r fron;
A dywed hen gofiannau y byddai'r cerddor mwyn,
Fel hyn, yn gof am Gelert, yn canu galar gŵyn,—
