Edrychai Rhys yn ddibris wrth hel y mefus mân,
Ac yn ei glust'n wastad adseiniai'r felus gân
A glywedd ar y weirglodd,—a swniai yn ddi fraw,—
"Os yw'r cymylau'n dduon, daw hinon gwedi gwlaw."
Aeth Meurig Llwyd a Hywel yn dawel tua'r ardd,
A gwelent ryfedd flodyn,—mor fyw a llygad bardd,—
Yn syllu ar y gerllyg,—ai golwg benthyg oedd?
A thybiai Hywel glywed rhyw filain arw floedd!
Aeth at y goeden frigog yn dalog, ond ei law
Er estyn, ni chyrhaeddai mo'r gangen gam gerllaw;
Dychrynnai! tybiai weled yn dod o gam i gam
A'i gwallt am ben ei hwyneb, a'i llygaid fel dwy fflam,
Ryw wyddan anghariadus;—diflannai yn y fan,—
Aeth rhywbeth dros ei olwg; ond er ei fod yn wan,
Dolefodd yn wylofus,—" Anghenus yw fy nghwyn,
Tra'r oeddwn i yn oedi, mae arall wedi' dwyn."
MEURIG LLWYD.
"Mor dlws yw'r ddwy erllygen ar frigau'r goeden gam;
Pa ham na chânt eu tynnu? Rwy'n synnu'n fawr pa ham!
Pa le mae Rhys Cwm Dyli, mae ef yn heini hael,
Un ydyw glân nodedig,—mae deall ar ei ael;
Mae ef yn gwybod cyfrin aml-liwiau'r Ffynnon Lâs,
A gŵyr am Ogo'r Dewin, a'i ofergoelion cas;
Efe yw'r bugail goreu,—bob bore bydd a'i bib
Cyn torri'r wawr wen-oleu, ar ddannedd ucha'r Grib;
Caiff yntau ddod i ddewis! pa esgus iddo rof?
Ho; galwaf arno ddyfod i weld fy llwynog dof;
Os estyn yr erllygen,—y felen fawr a'r nam,
Ni chaiff o byth yn elw yr un sy'n ddelw 'i mam;
Ond os y tyn y bellaf, y leiaf, hefo 'i law,
Cawn weld pa les oedd canu, Daw hinon gwedi gwlaw.'
Daeth Rhys i'r ardd yn araf,—a safai yno'n syn;—
Erfyniwyd arno ddewis,—a gwichiai'r corgi gwyn;
Nis gwelai'r un erllygen ar frigau'r goeden gam,—
Awgrymed serch yn sydyn, os gofyn neb pa ham.
O'r barth ymysg y gwartheg, wrth odro gyda'r nos,
Dyrchafai cân hyfrydol, fel hedydd uwch y rhos;
Diweddai'r gerdd fel yma,— (estynnai yntau 'i law),—
'Os bu'r cymylau'n dduon, daeth hinon gwedi gwlaw.'
Fe dynnodd Rhys erllygen, a llonnodd Meurig Llwyd;
A gwaeddodd wedyn allan,—' Mae rhywun yn y rhwyd;
Dewisaist yr erllygen, cei Fronwen lawen fryd,—
Rhad Duw a bendith arnoch tra byddoch yn y byd."
