Y MORFA.
Y Morfa y gelwir y rhan fwyaf o'r tir gwastad rhwng y Casnewydd a Chaerdydd. Mae y capel Annibynol, yr hwn a elwir capel Rhagluniaeth, yn mhlwyf Llansantffraid, rhwng cledrffordd Deheudir Cymru a'r môr, o dair i bedair milldir i'r de orllewin o'r Casnewydd. Yr oedd yn yr ardal hon rai Annibynwyr er's mwy na chwech ugain mlynedd yn ol, a byddai rhai o weinidogion yr enwad yn pregethu yn lled fynych yn eu tai. Yn Awst 1741, bu Mr. Henry Davies, o'r Cymar yn pregethu yn y Dreddu, yn mhlwyf Marshfield, ac yn nhy William John, yn mhlwyf Llansantffraid, ac y mae yn ymddangos fod pregethu lled gyson yn yr ardal y pryd hwnw. Wedi hyny collodd crefydd i raddau ei gafael yn y trigolion, oblegid pan gychwynwyd yr achos presenol yn y Morfa, yn 1826, nid oedd ond dau o aelodau gan yr Annibynwyr yn yr ardal, sef Mr. Isaac Harries, wedi hyny gweinidog y lle, a Mrs. James, gwraig Mr. Edward James, amaethwr cyfrifol, a thirfeddianwr. Bu ty Mr. James am flynyddau yn agored i gynal cyfarfodydd a lletya gweinidogion, a byddai Mr. Thomas, Penmain; Mr. Jones, Pontypool; Mr. Hughes, Groeswen, ac eraill, yn pregethu yn fynych yno flynyddau cyn adeiladu capel. Pan awd yn nghyd ag adeiladu, rhoddodd Mr. James ddarn cyfleus o dirdigon o le i'r capel a mynwent fechan, am bum' swllt y flwyddyn, dros 999 o flynyddau. Adeiladwyd addoldy bychan-digon mawr i ateb inifer y trigolion, am 230p., ac o'r swm hwn yr oedd 88p. 17s. 10c. wedi eu casglu erbyn dydd yr agoriad, Tachwedd 3ydd, 1826. O'r swm uchod yr oedd Mr. Edward James; Mr. Edmund James; Mr. Rees Davies, Casnewydd, ac eglwys y New Inn, wedi cyfranu 10p. yr un, a Mr. Isaac Harries, 6p. Pregethwyd yn agoriad y capel gan y Meistriaid E. Jones, Pontypool; D. Jones, Llanharan; W. James, Caerdydd; Evan Jones, Casnewydd; D. Davies, New Inn; Henry Jones, Llaneurwg, un o weinidogion y Methodistiaid; ac Evan Jones, Casbach, un o weinidogion y Bedyddwyr. Y Sabboth canlynol corffolwyd yno eglwys, gynwysedig o ddau aelod, sef Mr. Isaac Harries, a Mrs. James, ond yn mhen ychydig amser lluosogodd eu rhif i un-ar-ddeg. Wedi iddynt gynyddu i'r nifer hono, anogasant Mr. Isaac Harries i gymeryd ei urddo yn fugail arnynt. Cydsyniodd yntau a'u cais, ac urddwyd ef ar y 18fed o Fehefin, 1829. Gweinyddwyd ar yr achlysur gan Dr. Jenkin Lewis, Casnewydd; a'r Meistriaid E. Jones, Casnewydd; G. Hughes, Groeswen; D. Jones, Taihirion; T. Harries, Mynyddislwyn; D. Davies, New Inn; E. Rowlands, Pontypool; Rees Davies, Casnewydd, a Watkin Watkins, Pontypool. Parhaodd yn weinidog yma hyd derfyn ei oes, ac yr ydym yn sicr na chafodd un gweinidog mewn unrhyw oes na gwlad ei anwylo yn fwy gan ei bobl nag ef. Llwyddodd yr achos i gymaint o raddau dan ei weinidogaeth ag y gallesid disgwyl mewn ardal mor deneu a gwasgaredig ei thrigolion. Rhif yr aelodau yn nechreu y flwyddyn 1861 oedd 64, a'r gwrandawyr, mewn ychwanegiad at hyny yn 40, a'r ysgol Sabbothol yr un nifer. Yn 1862, yr oedd y cymunwyr yn 70 o rif.
Wedi marwolaeth Mr. Harries, dewiswyd Mr. Robert B. Williams, gynt o Aberafon, yn ganlyniedydd iddo, ac yno y mae efe hyd yn awr.
Nid ydym yn gwybod fod ychwaneg nag un o aelodau yr eglwys hon wedi cyfodi i bregethu, sef Mr. John Thomas, yr hwn a fu am rai blynyddau yn Awstralia, ac sydd yn awr newydd ddychwelyd i'r wlad hon.
