agored i lettya y rhai a ddelai heibio, a thrwy eu bod yn deulu lluosog yr oeddynt yn gaffaeliad pwysig. "Mam yn Israel" oedd Mrs. Evans. Canmolai ei gwr hi yn y pyrth, a chododd ei phlant i'w galw yn wynfydedig. Bu eu mab Mr. John Evans ar eu hol, a'i ewyllys tua thy yr Arglwydd, a'i law, a'i logell, a'i dy bob amser yn agored. Ac er fod y teulu yn awr wedi eu gwasgaru, y mae llawer o honynt yn fyw, ac yn eu gwahanol gylchoedd yn gwasanaethu Duw eu rhieni. Y mae yn weddus i ni goffau mai mab Robert Evans a wnaeth yr holl waith coed ar y capel cyntaf, a hyny heb godi yr un geiniog am ei waith. Y mae etto yn fyw yn 80 oed. Drwg genym ychwanegu nad yw, ac na bu erioed, yn proffesu crefydd.
Er fod pregethu yma er yn foreu yn y ganrif hon, a chapel wedi ei godi er 1849, ni chorpholwyd yma eglwys hyd 1853, pan y darfu cysylltiad Mr. S. Edwards â'r Graig ar uniad y ddwy eglwys yn y dref; ac y torodd y canghenau yn Soar, a'r Glasbwll, a'r Dderwenlas eu cysylltiad â'r eglwys yn y dref, a ffurfiwyd eglwysi Annibynol yn y tri lle, ac y mae eu gofal ar Mr. Edwards; ac er pob colledion a gafwyd trwy symudiadau ac angau, y mae yr achos yn "dal ei ffordd, ac yn ychwanegu cryfder."
SAMMAH.
Saif y lle hwn yn mhentref Cwmllynau o fewn milldir a haner i'r Cemmaes. Dechreuwyd pregethu yn yr ardal yma yn 1798, gan Mr. W. Hughes, Dinas, mewn lle a elwir Drwsynant, ar dir Cwmmeidrol. Yr achlysur oedd fel y canlyn. Yroedd Mr. Richard Jones, Cwmmeidrol, yn aelod gyda'r Methodistiaid, ac wedi trwyddedu Drwsynant—anedd-dy bychan ar ei dir—i bregethu gan y Methodistiaid. Arferent hwy y pryd hwnw fyned i'r eglwys i gymuno, ac yr oedd R. Jones yn gweled hyny yn anghyson. Teimlai ef yn anfoddlon i fyned gan ei fod wedi ymneillduo oddiwrthi, ac amlygodd hyny i'w gyfeillion. Ychwanegodd fod Gweinidog Ymneillduol newydd ddyfod i'r Dinas, ac yr anfonai efe ato i ddyfod yno i bregethu a gweini yr ordinhadau, ac felly y gwnaeth; a chydsyniodd Mr. Hughes a'i gais, a dyna ddechreuad achos Sammah.
Yr oedd gan R. Jones deulu lluosog o blant, a chan ei fod mewn amgylchiadau bydol cysurus, yr oedd yn awyddus am roddi addysg iddynt; a gofynodd i Mr. Hughes, Dinas, ai ni allai gael neb yno i gadw ysgol ddyddiol, y rhoddai efe fwyd a lletty iddo am addysgu ei blant ef. Yr oedd Rees Davies yn ddyn ieuangc, yn tramwy y wlad i bregethu y pryd hwnw, ac yn cadw ysgol yma a thraw, a llwyddwd i'w gael i Drwsynant. Aeth R. Jones a Rees Davies ryw noswaith i Drwsynant i gadw society, ac ymddengys fod yno un hen wraig o'r enw Ann gyda hwy, a chafwyd yno gyfeillach felus. Wedi dychwelyd i Gwmmeidrol, gofynai Mrs. Jones, gvraig y ty, i Rees Davies, "A ddaru chi gadw seiat?" "Cadw seiat? do, do," ebe Rees Davies, yn swta ac yn sarug. Ailofynai Mrs. Jones, "A ddaeth modryb Ann o'r Tydraw atoch chwi ?" "Ddaeth hi? do," ebe Rees Davies, yn fwy cwta nag o'r blaen, "mae hono yn well na chi." "A ddaru i chi ganu yno Rees Davies ?" gofynai Mrs. Jones drachefn. "Canu? do," ebe Rees Davies. "Beth ynte, beth oedd yr hymn ?" meddai Mrs. Jones.
"Arglwydd oni ddarfu it' addo,
Bod lle byddo ond dau neu dri, &c."
