eglwys i ganoedd, a meddyliwyd am gymuno ar y gallery-helaethwyd peth ar hono, gan fwriadu helaethu y ty. Wedi hir siarad ac ymgynghori, daethom i benderfyniad i adeiladu ty newydd, a gadael yr hen i sefyll er cynal addoliad, a'i droi at ddybenion eraill wedi hyny.
Yn y flwyddyn 1841, adeiladwyd ty eang, hardd, a chadarn, yn mesur 52 wrth 36 o droedfeddi drosto. Mae iddo oriel helaeth, 61 o gorau ar y llawr, 2 ddrws, a 14 o ffenestri. Costiodd yr adeilad hwn ynghyd a'r mur a'r palisade sydd o'i flaen, yn agos i £600, y rhai a gasglwyd oll yn ol ystyr flaenaf yr Egwyddor Wirfoddol; oblegid ni fuwyd gymaint a cherdded yr ardal-dim ond siarad o'r pwlpud a thano-ni orfodwyd neb mewn dim, ond rhydd ac ewyllysgar offrymau i'r Arglwydd. Talwyd yr holl draul mewn ysbaid chwech mlynedd, ac y mae heddyw yn rhydd, heb geiniog o ddyled du arno.
Yn 1846, rhoddwyd llofft ar yr hen addoldy er cadw ysgol ynddo, ac mae wedi ei gyfleu yn ysgoldy eang ac ardderchog heddyw, ac un Mr. Williams, o Ysgol Normalaidd Aberhonddu, yn addysgu o gylch cant o blant yn ngwahanol ranau dysgeidiaeth. Mae'r Ysgol Frytanaidd yma yn gwbl yn llaw eglwys y Pantteg, heb un blaid arall yn cynorthwyo, na dim grant gan neb iddi. Mae iddi drysorydd, ysgrifenydd, a phwyllgor o aelodau y Pantteg, ac eiddo yr eglwys yw y llyfrau oll. Mae llawr yr hen addoldy wedi ei wneyd yn dy annedd y naill ran, a'r rhan arall yn lle hardd, lle yr ymgynull cymdeithas y bobl ieuaine i ddarllen; mae ganddynt lyfr-gell wych at eu gwasanaeth, ac yno yr ymgynullant yn nosweithiol i'w reading-room. Mae yr hen ysgoldy a'r ystabl wedi eu troi yn dai annedd, ac felly mae traul o amryw ugeiniau o bunau wedi myned at bob peth yn ysbaid y saith mlynedd ar hugain diweddaf, eto nid oes neb yn grwgnach. Gallwn weled fod achos Duw yn y lle uchod wedi cael ei roddi ar y fath sefyllfa, ac yn y fath fodd, ag y gellir dysgwyl llwyddiant arno yn y blynyddau dyfodol-"Ond os yr Arglwydd nid adeilada y ty, ofer y llafuria ei adeiladwyr;" ac nid adeilada'r Arglwydd 'mo hono, os na lafuria ei adeiladwyr hefyd.
O barth i eglwys y Pantteg, nid yw o oedran ag y gall fod wedi enwogi ei hun ag amryw hynodion; er hyny, y mae wedi cael y fraint o roesawi y gymanfa bedair-sirol, ac amryw gyfarfodydd mawrion eraill; mae wedi cael yr enw mawr o fod yn cadw undeb yr Ysbryd yn nghwlwm tangnefedd; mae gyda'r blaenaf o ran ei llais o blaid santeiddio dydd Duw, ac o blaid Dirwest, ac y mae y rhan fwyaf o'i blaenoriaid yn Ddirwestwyr da; ac mae ynddi lawer o ymdrech gyda'r canu cerddgar à soniarus. Rhenir llafur yr eglwys i bedwar dosbarth er cynal cyfarfodydd gweddio, ysgolion Sabothol, a chyfeillachau crefyddol.
Dymunaf i Haul mawr y Cyfiawnder drigo uwchben y lle hwn hyd nes y machludo haul y byd yma, a bendith bryniau tragywyddoldeb a ddisgyno ar y rhai fyddo yn addoli yma hyd nes cael llwch ac esgyrn fy anwyl ffryndiau o'r gladdfa, ac yna rhoed ef y lle i dân, os hyny fydd da yn ei olwg."
Ymddengys oddiwrth yr hanes blaenorol, mai yn hytrach yn groes i feddwl Mr. Davies o'r Alltwen yr adeiladwyd capel y Pantteg. Yr oedd gwrthwynebiad i helaethu terfynau yr achos yn cael ei ddangos gan y rhan fwyaf o hen weinidogion yr oesau o'r blaen, am y tybient, fel y mae lle i gasglu, fod cerdded ffordd bell i le o addoliad yn brawf nodedig o rym cariad a sel grefyddol.
Yn y flwyddyn 1849, bu ychwanegiad dirfawr at yr eglwys hon. Derbyniodd Mr. Griffiths, ar un boreu Sabboth, 209 trwy ddeheulaw cymdeithas i gymundeb eglwysig. Derbyniwyd yma drachefn amryw ugeiniau yn 1867. Yn y flwyddyn 1865, cafodd y capel ei adeiladu y drydedd waith dan arolygiad Mr. John Morgan, Penlanfach, un o'r diaconiaid. Nid oedd y draul, o herwydd gofal a gwybodaeth Mr. Morgan, ond 700p., ond y mae y capel mor eang a hardd a'r capeli y telir yn gyffredin 1200p. am danynt. Cynaliwyd cyfarfodydd yr agoriad Medi 24ain a'r 25ain, 1865, pryd y pregethodd Meistri D. Davies, New Inn; W. Morgan, Maesteg; T. Rees, D.D., Abertawy; H. Oliver, B.A., Pontypridd; D. Price, Aberdar; W. Jones, Abertawy; J. Roberts, Castellnedd, ac eraill. Talwyd dros haner y draul cyn diwedd cyfarfodydd yr agoriad, ac y mae y gweddill wedi eu talu er's amser bellach. Yn niwedd y flwyddyn 1866, rhoddodd Mr. Griffiths, o'r Alltwen ofal yr eglwys hon i fyny, ar ol bod yn weinidog iddi am bedair-blynedd-a-deugain. Helaethrwydd dirfawr maes ei lafur, ei henaint, a'r ystyriaeth fod y Pantteg bellach yn ddigon galluog i gynal gweinidog ei hun, a barodd iddo ddyfod i'r penderfyniad hwn. Yn haf y flwyddyn 1867, rhoddwyd galwad i Mr. John Jenkins, Treffynon, yr hwn a fu yma hyd ddiwedd 1868, pryd y symudodd i gapel Seion, Abertawy. Yn niwedd y flwyddyn 1870, rhoddwyd galwad i Mr. R. Trefor Jones, Meifod, Maldwyn, y gweinidog presenol. Cynaliwyd cyfarfod ei sefydliad Chwefror 22ain a'r 23ain, 1871, pryd y pregethwyd ar natur eglwys gan Mr. B. Williams, Canaan; gweddiwyd am fendith ar yr undeb gan yr hen weinidog, Mr. Griffiths, o'r Alltwen; pregethodd Dr. Rees, Abertawy, siars i'r gweinidog, a Mr. Johns, Llanelli, siars i'r eglwys.
Y pregethwyr a godwyd yn yr eglwys hon ydynt, -Benjamin Thomas, gweinidog yr eglwys yn y Gurnos. Thomas Evans, Talgarth, a John Clee, gwr ieuange gobeithiol iawn, yr hwn a fu farw ar gychwyniad ei fywyd cyhoeddus.
BETHEL, CWMAMAN.
Mae y capel hwn yn mhlwyf Llandilo, yn swydd Caerfyrddin, ond yn nghyfundeb eglwysi Morganwg y mae yr eglwys wedi bod bob amser. Mae yn ymddangos fod achos crefyddol wedi cael ei ddechreu yma tua chanol y ganrif ddiweddaf, gan yr Annibynwyr a'r Methodistiaid Calfinaidd yn nghyd, ond ni chafodd capel ei adeiladu yma cyn y flwyddyn 1773. Yr oedd y ddau enwad yn cydweithredu hyd y pryd hwnw, ond mae yn ymddangos i'r Methodistiaid ymneillduo oddiwrth yr Annibynwyr tua yr amser yr adeiladwyd y capel, neu yn dra buan ar ol hyny, oblegid yn y flwyddyn 1774, anfonodd Mr. Evan Griffiths, capel Seion, enwau a rhif yr eglwysi Annibynol yn sir Gaerfyrddin i Lundain, ac y mae eglwys Cwmaman yn cael ei henwi ganddo fel eglwys Annibynol, a'r gynnulleidfa yn gant a haner o rifedi. Wedi i'r Methodistiaid ymwahanu oddiwrth yr Annibynwyr, buont am ychydig amser yn addoli yn yr Hendrefawr, tua haner milldir i'r dwyrain o gapel Cwmaman, ac wedi hyny yn Glynymeirch, tua dwy filldir i'r gorllewin; ond aeth eu hachos hwy yn lled fuan yn yr ardal hon yn wan a dilewyrch, ac felly y parhaodd hyd y flwyddyn 1840, pryd y daeth aelodau o fanau eraill i'r ardal gydag agoriad y gweithiau glo. Dywedir yn Hanes Methodistiaeth, Cyf. II.. tu dal. 480, mai yr achos o ymwahaniad y ddau enwad oedd i'r Annibynwyr, o herwydd eu bod lawer yn lluosocach, un boreu Sabboth, gloi y capel yn erbyn un Mr. Jones, o Llanllian; ond mae yn dra thebyg mai yr achos o hyny ydoedd fod dadl wedi cyfodi rhyngddynt yn nghylch perchenogaeth y capel.
Mr. William Evans, Cwmllynfell, yn nghyda rhai o bregethwyr y Methodistiaid fu yn offerynol i ddechreu yr achos yn y lle hwn. Nid yw yn hysbys pa un a ffurfiwyd yma eglwys cyn adeiladu y capel ai naddo. Pan ymsefydlodd Mr. John Davies yn weinidog yn Nghwmllynfell a'r Alltwen, efe a gymerodd ofal yr achos hwn, mewn cysylltiad a'r eglwysi hyny, a bu yn gofalu am dano hyd derfyn ei oes yn 1821. Yr oedd ei barch a'i ddylanwad yn yr eglwys hon, fel yn ei eglwysi eraill, yn ddirfawr. Ni fynai y bobl dan ei ofal gredu fod un gweinidog rhagorach nag ef ar y ddaear. Edrychid i fyny atto gan hen ac ieuange, crefyddol a digrefydd, fel cenad Arglwydd y lluoedd.
Wedi marwolaeth Mr. Davies, sef yn y flwyddyn 1822, rhoddodd yr eglwysi 'yn Nghwmllynfell a Chwmaman, alwad i Mr. John Rowlands, Llanybri, a bu yntau yn llafurio yn eu plith gyda llwyddiant a pharch anghyffredin am ddeuddeng mlynedd. Erbyn y flwyddyn 1825, yr oedd ei ddoniau poblogaidd wedi gorlenwi y capel, fel y bu raid ei helaethu i'w faintioli presenol. Cafodd ar ol hyny ei adgyweirio a'i brydferthu. Ar farwolaeth Mr. John Davies, rhanwyd maes eang ei weinidogaeth yn ddau. Dewiswyd Mr. Rowlands gan y cynnulleidfaoedd yn Nghwmllynfell a Chwmaman, a Mr. Griffiths gan bobl yr Alltwen, y Pantteg, a Charmel. Yr un modd ar farwolaeth Mr. Rowlands, rhanwyd maes ei lafur yntau. Dewisodd pobl Cwmllynfell Mr. R. Pryse, a phobl Cwmaman Mr. John Davies, eu gweinidog presenol, yr hwn a symudodd yma o Benygraig, lle yr urddwyd ef ddydd Llun y Pasg, 1829, ac yn mis Mawrth, 1835, symudodd oddiyno i Gwmaman, lle y mae wedi bod yn llafurio bellach am ddwy-flynedd-ar-bymtheg-ar-hugain. Yr oedd capel Cwmaman pan yr adeiladwyd ef mewn man canolog iawn o'r gymydogaeth, ond wedi adeiladu llawer o dai, mewn cysylltiad a'r gweithfaoedd, mewn un ran o'r ardal, mae yr addoldy yn bresenol yn lled anghyfleus i fwyafrif y boblogaeth. Yn wyneb hyny, penderfynodd yr eglwys tua saith mlynedd yn ol, adeiladu ysgoldy eang yn y rhan fwyaf poblog o'r ardal, ac yno y cynelir y gwasanaeth bob nos Sabboth, a'r rhan fwyaf o'r cyfarfodydd wythnosol.
Pa ddiffygion bynag a ddichon fod yn perthyn i eglwys Cwmaman, nid oes un eglwys yn Nghymru wedi rhagori arni mewn dau beth, sef ei hysbryd heddychol, a'i hymlyniad wrth ei gweinidogion. Nid oes yma ond tri gweinidog wedi bod er's mwy na chan mlynedd, ac y mae y trydydd, fel ei ddau ragflaenor, yn debyg o aros yma nes y symudir ef gan angau.
Eglwys nodedig am fagu pregethwyr yw hon, fel y dengys y rhestr ganlynol :
Herbert Herbert. Derbyniwyd ef yn aelod a dechreuodd bregethu yma yn amser Mr. Davies, o'r Alltwen. Rhoddwn ei gofiant ef yn nglyn a hanes y Drefnewydd, lle y bu yn llafurio am y rhan ddiweddaf o'i oes. William Hopkins. Dan weinidogaeth Mr. Rowlands y dechreuodd ef bregethu. Gyda hanes Cwmrhos a Thretwr y rhoddir ei gofiant. Thomas Williams. Gweler hanes Mount Pleasant, Pontypool. Thomas Edwards. Ymfudodd i America yn 1834, a bu am flynyddau lawer yn weinidog vn Pittsburgh a Cincinatti.
William Edwards. Yn amser Mr. Davies, y gweinidog presenol, y dechreuodd ef bregethu. Mae wedi ymfudo i'r America, ac yn weinidog yno yn awr.
David Davies, oedd ŵr ieuange gobeithiol iawn. Pan yn yr athrofa yn Aberhonddu, torodd un o'i waed-lestri, fel y bu raid iddo ddychwelyd adref. Wedi nychu am rai misoedd, torodd ei waed yn ddisymwth drachefn pan yn sefyll yn nrws y tŷ. Ymaflodd ei fam ynddo pan welodd ei waed yn rhedeg, a bu farw rhwng ei breichiau Chwefror 8fed, 1854.
Jonathan Jones. Ar ol bod am dymor yn derbyn addysg dan arolygiad ei weinidog, derbyniwyd ef i athrofa Aberhonddu. Bu farw cyn i'w dymor yno ddyfod i ben. Claddwyd ef wrth gapel Cwmaman Ionawr 20fed, 1857. Yr oedd yn un gafaelgar iawn ei gof, ac yn draddodwr hwylus. Daniel Jones. Yr oedd yn ddyn ieuange talentog. Pan yn yr athrofa yn Nghaerfyrddin, ymaflodd y darfodedigaeth ynddo, fel y bu raid iddo ddychwelyd adref i farw.
William Thomas. Dechreuodd bregethu yn ieuange iawn, ac yr oedd bychander ei gorph, ei ieuengctyd, a'i ddoniau diail, yn tynu canoedd i'w wrandaw. Yr oedd yn ŵricuange o fuchedd a galluoedd rhagorol. Bu am ychydig yn yr ysgol gyda Dr. Davies, Abertawy, ond gorfodwyd ef gan gystudd i ddychwelyd adref, lle y bu farw yn yr Arglwydd Awst 8fed, 1864.
W. I. Morris. Addysgwyd ef yn athrofa Aberhonddu, ac y mae yn awr yn Sardis, Pontypridd.
John Evans. Derbyniodd ei addysg yn athrofa Caerfyrddin, ac y mae yn awr yn Nghwmaman, Aberdar.
Mae yn bresenol ddau bregethwr cynorthwyol yma, sef John Williams, a William Jones.
Yr oedd llawer o gymeriadau hynod a rhagorol iawn yn perthyn i gynnulleidfa Cwmaman yn y dyddiau gynt:-dynion tra doniol a thalentog, a rhai 0 honynt yn brydyddion rhagorol. Yn mysg y rhai gellid enwi Thomas William Edward, tad Mr. Thomas Edwards, Cincinatti. Ganwyd ef yn 1754, a bu farw yn 1806. Mae ei gorph yn gorphwys wrth gapel Cwmaman. Magodd blant rhagorol, ac y mae crefydd yn parhau i aros yn mysg ei hiliogaeth. Dywedir ei fod yn brydydd parod iawn. Un nodedig arall oedd Thomas o'r Gors, yr hwn a anwyd yn 1742, ac a fu farw yn 1838, yn agos i gan' mlwydd oed. Meddai yntau y ddawn brydyddol i raddau helaeth. Wrth wrandaw pregeth yn Nghwmllynfell ar Arch Noah, cyfansoddodd y penill canlynol, a rhoddodd ef allan ar ddiwedd y bregeth :
"Pa beth oedd Arch hen Noah, at arch ein Iesu glan, Fe geidw hon eneidiau, rhag myn'd i uffern dân; Wyth gadwyd yn Arch Noah, bydd cof am hyny byth, Fe geidw'r arch ysbrydol fyrddiynau rif y gwlith.'
Dro arall, mewn cyfarfod gweddi yn Llwynhen, pan yr oedd gwr y ty yn glaf, cyfansoddodd y penill canlynol :
"Mae'r babell rwy' ynddi mor wan,
Sigledig rwy'n teimlo ei bod,
O Iesu gad i mi gael rhan
Mewn pabell na siglwyd erioed;
Llinynau hon yma a dyr,
Mae'r hoelion yn llacio bob dydd,
Ac yna fe'm rhoddir ar fyr
I orwedd mewn gwely o bridd."
Ond yr hynotaf a'r enwocaf o bobl Cwmaman yn ei ddydd oedd Owen Dafydd, y melinydd. Yr oedd ef yn ddyn hynod iawn, ac yn brydydd rhagorol. Dywedir mai ei gân ar Dragywyddoldeb yw yr oreu o'i gyfansoddiadau, ond ofnir fod hono, oddieithr ambell benill sydd ar gof rhai hen bobl, wedi myned ar goll. Bu Owen Dafydd yn prydyddu llawer yn erbyn y Sosiniaid, y rhai a'u galwant eu hunain yn Ddwyfundodiaid. Er ei fod yn ddyn rhagorol a rhyfeddol o dalentog, yr oedd yn mhell o fod yn berffaith. Ei bechod parod oedd yfed yn anghymedrol yn awr ac eilwaith. Un tro yr oedd mewn priodas yn y Gwndwngwyn, lle y gwnaeth yn rhy rydd ar y ddioden. Eisteddai yno a chysgodd dan effaith y cwrw. Yr oedd yn wyddfodol amryw o'i wrthwynebwyr y "Dwyfundodiaid," y rhai yn ddiau a deimlent yn llawen eu bod wedi cael cyfleusdra i daflu careg at y gwr a'u poenai mor fynych a'i benillion ffraethlym. Ymgasglodd nifer o honynt at y fan lle yr eisteddai, a chan ei ddeffro o'i gwsg, dywedodd un o honynt :
"Mae Owen Dafydd gystal dyn,
Ag un o'r Calfinistiaid,
Ond iddo beidio meddwi mwy
Yn mhlith y Dwyfundodiaid."
Dechreuodd Owen rwbio ei lygaid, ac atebodd hwynt yn ddifyfyr:
"Achubwyd Lot er meddwi,
Mae heddyw yn y nef,
'Does yno neb yn dannod
Ei fedd'dod iddo ef;
Achubwyd ddim o Judas,
Mae'r Bibl geni'n dyst,
Achubir un o'r rhai'ny
Sy'n gwadu Duwdod Crist.
Fe welodd Ioan dyrfa
Yn dyfod at y Tad,
Oll yn eu gynau gwynion
A gànwyd yn y gwaed;
Rhai o bob llwyth a chenedl,
A phobl yn y byd,
'Doedd un o'r Dwyfundodiaid
In mysg y rhai'n i gyd."
Ond er fod Owen yn ddyn anmherffaith, yr oedd yn ddyn edifeiriol a thyner ei gydwybod, fel y dengys y penill canlynol o'i eiddo:
"Mi ryfeddais fil o weithiau,
A rhyfeddu 'rwyf 0 hyd,
Fod amynedd Iesu'n para
I'm diodde'i bechu cy'd;
Pechu wnes yn erbyn goleu,
Pechu wnes yn erbyn gras,
Ond peth rhyfedd fod amynedd
Iesu heb ei threulio ma's."*
Ganwyd Owen Dafydd yn 1751, a bu farw yn 1816. Claddwyd ef yn mynwent Eglwys Ystradgynlais.
• Llythyr Mr. Davies, Owmaman, ac ysgrif Mr. Morgan, Cwmbach, yn y Beirniad, Cyf. IV. Tu dal. 204.
