Ymddengys mai ei gân ar Dduwdod ac Aberth Crist, yr hon a gyfansoddodd i wrthwynebu y Dwyfundodiaid, fel ei gelwid hwynt, yw y ragoraf o'i eiddo; ac y mae yn gyfansoddiad rhagorol fel y dengys y difyniadau a ganlyn :
"Rhyw fyrdd a mwy na hyny, 'does neb all ddyweyd pa faint, Yw haeddiant Crist yn drymach na phechod pawb o'r saint; Pe buasai yn yr arfaeth i fyn'd i uffern dân,
Fe olch'sai'r holl gythreuliaid i gyd yn berffaith lan.
Er cwrdd a geiriau newydd i roddi ei glod i ma's, Ac uno'r holl angylion ac etifeddion gras; Heb enwi dim ond unpeth ar unwaith yn y gân,
Hyd eithaf tragywyddoldeb, ddaw glod e' byth yn mlaen
Pe b'ai angylion nefoedd bob un yn myn'd yn fil,
ingyhon
Ac ennill rhyw fyrddiynau bob munyd wrth ei sgil, I roddi ei glod ef allan am farw ar y pren,
Hyd eithaf tragywyddoldeb, ddo'i dim o'r gwaith i ben.
'T'ai sant am bob glaswelltyn sydd ar y ddaear lawr, A myrdd am bob tywodyn sydd yn y moroedd mawr; Tafodau gan y rhai'ny fwy na rhifedi'r dail,
Rhy fach i ddyweyd y mawredd sy'n haeddiant Adda'r ail.
'T'ai un o'r côr angylaidd yn d'od o'r nef i lawr, I rifo llwch y ddaear a gwlith y boren wawr, Fe allai wneuthur hyny mewn 'chydig iawn o bryd, Dyweyd haner haeddiant Iesu nis gall y côr i gyd."
Mae yn brofedigaeth i ni fyned yn mlaen, ond byddai hyny yn annghydweddol a'n hamcan; ond gall y neb a ewyllysio weled y gân yn gyflawn yn y Beirniad, Cyf. IV., tu dal. 218.
Y GURNOS.
Saif y capel hwn ar derfyn dwyreiniol plwyf Llanguwg, ac yn ymyl Gorsaf Ystalyfera, ar y Swansea Vale Railway. Yr oedd aelodau perthynol i Gwmllynfell, Godrerhos, a'r Alltwen yn preswylio yn yr ardal hon er's amryw oesau, ae yn arfer cynal cyfarfodydd gweddio o dŷ i dŷ. Pan ffurfiwyd eglwys yn y Pantteg ymunasant a'r achos yno, ond parhasant i gynal cyfarfodydd gweddio yn yr ardal fel o'r blaen, a "Changen y Gurnos" y gelwid hwy gan eglwys y Pantteg. Yn 1839, adeiladodd y Wesleyaid gapel bychan yma, ond ni fu fawr lewyrch ar eu hachos, ac yn 1856, hysbysodd y gynnadledd ei fod ar werth. Pan glywodd eglwys y Pantteg hyny, rhoddasant awdurdod i'w gweinidog, Mr. Griffiths, o'r Alltwen, i'w brynu, a phrynodd ef. Yn 1857, corpholwyd "Cangen y Gurnos" yn eglwys Annibynol. Bu Mr. Griffiths yn gofalu am yr eglwys ieuange am rai misoedd nes gosod pob peth mewn trefn. Yna anogodd hwynt i edrych allan am weinidog iddynt eu hunain. Penderfynasant yn unfrydol i roddi galwad i'w hen gymydog Mr. Benjamin Thomas, gweinidog yr eglwys Gymreig yn Walker, ger Newcastle-on-Tyne. Cynaliwyd cyfarfod sefydliad Mr. Thomas yma Sul a Llun y Sulgwyn, 1858, pryd y cymerwyd rhan yn y gwasanaeth gan Meistri Rees, Ystrad; Griffiths, Alltwen; Pryse, Cwmllynfell; Jones, Treforis; Davies, Treforis; Lewis,
Ty'nycoed, ac eraill. Yn mhen blwyddyn ar ol sefydliad Mr. Thomas aeth y capel yn rhy fychan fel y bu raid gosod oriel ynddo. Erbyn 1864, yr oedd wedi myned drachefn yn rhy fychan fel y bu raid ei helaethu i'w faint presenol. Costiodd ei bryniad a'i helaethiad ddwywaith 761p., ond nid oes yn awr ond ychydig iawn o'r ddyled yn aros arno. Mae yn addoldy hardd a nodedig o gyfleus, ae yn cynwys tua chwe' chant o eisteddleoedd, a chynnulleidfa dda ac eglwys wresog a gweithgar yn ymgynnull iddo.
Cyfodwyd dau i bregethu yn yr eglwys hon, sef E. G. Jones, gweinidog yr eglwys yn Nhreorci, Morganwg, a T. P. Evans, gweinidog yr eglwys Annibynol yn y Ceinewydd, sir Aberteifi.
Er nad yw yr achos hwn ond ieuange, mae nifer o'r hen frodyr ffyddlon a'i cychwynodd wedi gorphen eu gyrfa ddaearol; megis Dafydd Simmon, John Clee, William Bowen, ac amryw eraill y rhai y mae eu coffadwriaeth yn arogli yn beraidd yn yr ardal.*
BETHEL, GLANTWRCH.
Mae y capel hwn o fewn terfynau plwyf Llanguwg, yn Morganwg, ond o fewn ychydig latheni i blwyf Ystradgynlais yn Mrycheiniog. Saif ar lan yr afon Twrch, tua haner milldir uwchlaw capel y Gurnos. Dechreuwyd yr achos yma tua'r flwyddyn 1850, mewn anedd-dy o'r enw y Felinganol, preswylfod William John Thomas, un o ddiaconiaid yr eglwys yn Nghwmllynfell, a bu ef a William Llewellyn yn ei flaenori a'i fagu am flynyddau fel cangen o Gwmllynfell. Pregethai Mr. Pryse, Cwmllynfell yn achlysurol i'r gangen hon, a bu Mr. B. Thomas, Gurnos yn pregethu yn fisol iddi am rai blynyddau. Yn y flwyddyn 1861, cyn fod y capel wedi ei gwbl orphen, corpholwyd y gangen hon yn eglwys annibynol ar y fam-eglwys yn Nghwmllynfell, pryd y gweinyddwyd yr ordinhad o Swper yr Arglwydd gan Mr. Pryse, yn cael ei gynorthwyo gan amryw . ddiaconiaid ei eglwys. Mr. Thomas Griffiths, masnachydd, Ystalyfera, a Mr. H. Rees, o'r Ystrad fu a'r llaw flaenaf gydag adeiladu y capel. Bu Mr. Rees hefyd yn gofalu am yr eglwys fel ei gweinidog am rai misoedd, ond o herwydd helaethrwydd cylch ei lafur, bu raid iddo roddi ei ofal yma i fyny yn dra buan. Mae llafur a ffyddlondeb William Thomas, Isaac Williams, John Jones, Owen John, Owen Owen, David Owen, ac eraill, gydag adeiladaeth y capel hefyd yn teilyngu coffâd. Pan ddechreuwyd adeiladu yr oedd sefyllfa fasnachol yr ardal yn dra llewyrchus, ond cyn gorphen gwaethygodd pethau yn fawr iawn. Agorwyd y capel yn mis Hydref, 1861, ac yn mis Mawrth, 1862, sefydlwyd Mr. E. Evans yn weinidog yma, mewn cysylltiad a'r Sciwen. Bu Mr. Evans yn gofalu am y lle hyd 1868, ond yn ngwyneb llawer o ddigalondid o herwydd marweidddra masnach y lle, ac ymadawiad llawer o'r aelodau o'r ardal. Yn Chwefror, 1869, rhoddwyd galwad i Mr. L. P. Humphreys, y gweinidog presenol, a chynaliwyd cyfarfod ei sefydliad yma Mehefin 13eg a'r 14eg, y flwyddyn hono, pryd y gweinyddwyd gan Mr. M. D. Jones, Bala; Dr. Rees, Abertawy, ac eraill. Mae yr achos hwn wedi gorfod gweithio ei ffordd trwy lawer o anhawsderau. Bu y ddyled ar y capel am flynyddau, o herwydd marweidd-dra y gweithiau, yn faich braidd annyoddefol ar ysgwyddau yr eglwys fechan, ond y mae yn dyfod i lawr yn raddol a'r achos yn ychwanegu nerth o flwyddyn i flwyddyn er's amser bellach. Mae y capel yn adeilad hardd a chyfleus ac yn cynwys o bedwar i bum' cant o eisteddleoedd.
- Llythyr Mr. Thomas.
Yr unig bregethwr a gyfodwyd yma yw Mr. John Elias, gweinidog presenol Salem, Trelyn, Mynwy.
Y WERN, YSTALYFERA.
Mae y capel hwn yn ymyl y ffordd, tua thri chwarter milldir uwchlaw y Pantteg, a chwarter milldir islaw capel y Gurnos. Gan fod y boblogaeth mor luosog a chynyddol, a bod capel y Pantteg yn rhy lawn, barnai llawer fod galwad am sefydlu achos newydd yn y gymydogaeth hon. Yn nechreu mis Mai, 1863, ffurfiwyd pwyllgor o ddeg-ar-hugain o bersonau, a chydunodd y pwyllgor hwnw i roddi y gwaith o gynllunio a gofalu am adeiladaeth y capel i Mr. Thomas Griffiths, masnachydd, Ystalyfera, yr hwn a ymgymerodd a'r gwaith ac a'i cyflawnodd yn effeithiol. Pregethwyd ar sylfaen y capel newydd ar brydnawn y Sabboth, Gorphenaf 19eg, 1863, gan Dr. Rees, Abertawy, a Mr. Griffiths, Alltwen; ac agorwyd ef Medi 6ed a'r 7fed, 1864, pryd y pregethodd Meistri Thomas, Bangor; Oliver, B.A., Pontypridd; Daniel, Pontypool; Rees, Llanelli; Davies, Llandilo, ac Evans, a Davies, Treforis. Mae y capel yn adeilad cadarn a hardd, yn cynwys tua 500 o eisteddleoedd, ac ysgoldy eang odditano. Costiodd 1181p., ac y mae y rhan fwyaf o'r swm hwn wedi ei gasglu bellach. Ffurfiwyd yma eglwys yn cynwys amryw ugeiniau o aelodau o'r Pantteg, a rhai o eglwysi cymydogaethol eraill, Gorphenaf 12fed, 1864. O'r pryd hwnw bu yr eglwys yn ymddibynu ar weinidogaeth achlysurol hyd Gorphenaf 5ed, 1866, pryd y rhoddwyd galwad i Mr. Owen Jones, o brif athrofa Glasgow, ac urddwyd ef Mehefin 4ydd a'r 5ed, yr un flwyddyn. Ar yr achlysur eglurwyd natur eglwys gan Mr. R. Thomas, Bangor; holwyd y gweinidog gan Mr. R. Williams, Bethesda; gweddiodd Mr. P. Griffiths, Alltwen; pregethodd Mr. M. D. Jones, Bala, ar ddyledswydd y gweinidog, a Mr. D. Rees, Llanelli, ar ddyledswydd yr eglwys.* Bu Mr. Jones yn llafurio yma gyda derbyniad a pharch neillduol hyd Medi 1leg, 1870, pryd y symudodd i Ebenezer, sir Gaernarfon. Mae yr eglwys heb yr un gweinidog sefydlog oddiar ymadawiad Mr. Jones, ond y mae yn edrych allan yn awyddus am un cymwys, ac yn barod i gynal y neb a ddewiso yn deilwng o'r efengyl a'r oes. Mae yr eglwys a'r gynnulleidfa yn y lle hwn o'r dechreuad wedi dangos yr ysbryd mwyaf haelionus. Hyderwn yr enfyn yr Arglwydd yn fuan ddyn cymwys iddynt.
YSTALYFERA, (SAESONAEG.)
Yr oedd amryw Saeson yn y gymydogaeth boblog hon, a rhai o honynt yn Annibynwyr, ond yn gorfod myned i'r Eglwys Wladol gan nad oedd gwasanaeth Saesonig mewn un capel Ymneillduol yn y lle. Ar ol ymgynghori a'u gilydd, a chael pob calondid gan weinidogion Cymreig y gymydogaeth, cawsant fenthyg capel y Wern am un-ar-ddeg y bore a thri o'r gloch yn y prydnawa bob Sabboth at gynal gwasanaeth Saesonig. Dechreuwyd cynal y moddion ar y Sabboth Ionawr 12fed, 1868, pryd y pregethodd Dr. Rees, Abertawy i gynnulleidfaoedd lluosog yn y bore a'r prydnawn. Parhawyd i gynal gwasanaeth yn y drefn hon yn nghapel y Wern nes i'r capel Saesonig gael ei orphen a'i agor. Gosodwyd careg sylfaen y capel newydd gan y diweddar Mr. H. O. Wills, Bryste, Medi 10fed, 1868. Gorphenwyd yr adeilad, a chafodd ei agor Gorphenaf laf, 1869. Rhoddodd Mr. S. Morley 225p. at draul yr adeiladaeth. Costiodd • gwbl tua 1200p., ac y mae dros 700p. o'r ddyled wedi ei dalu. Mae y capel yn un destlus dros ben ac yr addurn i'r gymydogaeth. Mae yma eglwys o tua deg-ar-hugain o aelodau ac Ysgol Sabbothol nodedig o lewyrchus. Yn mis Hydref, 1869, rhoddwyd galwad i Mr. Joseph Johns, • athrofa Aberhonddu, yr hwn a urddwyd yma yr 28ain o'r mis hwnw. Cyflawnwyd gwasanaeth yr urddiad yn y drefn ganlynol:-pregethodd Mr. Jones, Heolycastell, Abertawy, ar natur eglwys; derbyniwyd y gyffes ffydd gan Mr. Thomas, Glandwr; gweddiwyd yr urdd-weddi gan Dr. Rees, Abertawy; pregethwyd ar ddyledswydd y gweinidog gan Mr. Morris, Aberhonddu, ac ar ddyledswydd yr eglwys gan Mr. Williams, Canaan. Mae Mr. Johns yn parhau i lafurio yma gyda mesur helaeth o lwyddiant. Mae yr eglwys, y gynnulleidfa, a'r Ysgol Sabbothol, yn cynyddu yn raddol, a phob argoel y bydd yma achos llewyrchus a hunan-gynaliol yn mhen ychydig iawn o flynyddau.
- Dysgedydd, 1866. Tu dal. 248.
Yn mysg y rhai mwyaf blaenllaw yn nghychwyniad yr achos, gellir enwi Mr. Parish, un o oruchwylwyr gwaith Ystalyfera; Mr. Bayne, perchenog gwaith glô Hendreforgan, a Mr. White, arolygydd Camlas Glyntawy. Dan arolygiaeth Mr. White yr adeiladwyd y capel, ac y mae tlysni yr adeilad yn anrhydedd i'w wybodaeth a'i chwaeth fel cynllunydd adeiladau.
YNYSMUDW.
Mae y lle hwn tua haner y ffordd o Bontardawy i Ystalyfera. Yr oedd yma amryw o aelodau yr Alltwen a'r Pantteg yn cyfaneddu, a chyfarfodydd gweddio yn cael eu cynal ganddynt, ond nid oedd gan yr Annibynwyr, nac un enwad arall, un addoldy o fewn dwy filldir i'r lle. Pan ddaeth Mr. Owen Jones, o Gastellnedd i fyw i'r ardal, darfu iddo ef a'i weinidog, Mr. Griffiths, o'r Alltwen, gydymgynghori, a phenderfynasant adeiladu yma gapel bychan yn 1862. Galwyd ei enw Bethesda. Costiodd y capel, a'r oriel a osodwyd ynddo ar ol ei adeiladu, 206p. 12s. 2c., heb son am doriad y sylfaen, a llawer o ddefnyddiau at y gwaith roddwyd yn rhad. Trwy lafur Mr. Griffiths a Mr. Owen Jones, talwyd yr oll o'r ddyled a chynaliwyd yma gyfarfod jubili, Hydref 26ain a'r 27ain, 1864, pryd y pregethodd Meistri Davies, Taihirion; Davies, New Inn; Morgans, Maesteg; Mathews, Castellnedd, a Pryse, Cwmllynfell. Pris y tir ar ba un yr adeiladwyd y capel yw swllt yn y flwyddyn. Cynlluniwyd yr adeilad, arolygwyd y gwaith, a thalwyd am y tô gan Mr. Griffiths, o'r Alltwen. Ffurfiwyd yma eglwys, ac y mae oddiar ei ffurfiad hyd yn bresenol dan ofal Mr. Griffiths. Yma, os nad ydym yn camgymeryd, y dechreuodd y brawd gweithgar Owen Jones arfer ei ddoniau fel pregethwr. Gan fod poblogaeth yr ardal hon yn debyg o gynyddu yn fawr, gellir disgwyl y bydd yma gynnulleidfa luosog yn mhen ychydig o amser.
GOSEN, CRAIGTREBANOS.
Cymydogaeth boblog rhwng Pontardawy Chlydach yw Craigtrebanc Ychydig flynyddau yn ol darfu i nifer o acicusu yr Alltwen a'r Glais, a gyfaneddent yn yr ardal hon, gymeryd ystafell fechan at gynal cyfarfodydd gweudio a phregethu achlysurol, yn benaf er mwyn yr hen bobl oeddynt yn analluog i gerdded i'r Alltwen a'r Glais. Yn fuan penderfynasant adeiladu ysgoldy, neu gapel bychan, o werth tua chan' gini. Agorwyd ef Tachwedd 11eg, 1866, a galwyd ei enw ef Gosen. Yn mhen amser, wrth weled yr achos yn llwyddo, daethant i'r penderfyniad i ofyn caniatad y ddwy fam-eglwys am gael eu ffurfio yn eglwys Annibynol, yr hyn a ganiatawyd iddynt. Cafodd tua phedwar-ar-hugain o aelodau eu gollyngdod o'r Alltwen a'r un nifer o'r Glais. Corpholwyd yr eglwys yn y flwyddyn 1869, pryd y gweinyddwyd yr ordinhad o Swper yr Arglwydd gan Mr. Griffiths, o'r Alltwen, a Mr. Owen, Clydach, a than eu gofal unol hwy y mae yr eglwys ieuange hyd yn bresenol. Ar amser ffurfiad yr eglwys neillduwyd y brodyr Edward Thomas a John Williams yn ddiaconiaid. Mae yma achos bychan mewn agwedd obeithiol, a digon tebygol, gydag amser, y daw yma eglwys gref gan fod poblogaeth yr ardal yn cynyddu yn raddol.*
LLANGYNWYD.
Mae Llangynwyd yn enwog yn mysg plwyfydd sir Forganwg, oblegil mai yn Eglwys y plwyf hwn y gweinyddodd y dysgedig Samuel Jones am dymor yn amser y werin-lywodraeth, a thros ysbaid ar ol adferiad Siarl yr ail; ac allan o'r eglwys hon y trowyd ef pan ddaeth Deddf Unffurfiaeth i'w grym yn 1662, ac yn Brynllywarch yn y plwyf hwn y treuliodd y rhan fwyaf o'i oes, ac y cyfranodd addysg i luaws mawr o wyr ieuainge oeddynt yn ymbarotoi at y weinidogaeth; ac yn mynwent Llangynwyd yr erys ei weddillion cysegredig hyd foreu yr adgyfodiad cyffredinol. Er nas gall yr achos Annibynol sydd yn awr yn Llangynwyd ddilyn yn ol mewn llinell ddidor hyd ddyddiau Samuel Jones, etto, nid ymddengys i'r plwyf er hyny hyd yn awr fod heb ryw rai yn glynu wrth grefydd efengylaidd yn mysg yr Ymneillduwyr. Ymddengys fod gan Samuel Jones achos bychan dan ei ofal mewn hen amaethdy, o'r enw Cildeudy, yn y plwyf hwn, yr hwn wedi hyny a symudwyd i le a elwir y Siti, yn mhlwyf Bettws, ac yn mhen amser adeiladwyd yno gapel, ond dirywiodd yn raddol nes yr aeth y lle yn feddiant i'r Sosiniaid, fel y cawn achlysur i sylwi yn helaethach pan ddeuwn at eglwysi Penybont a Brynmenyn.
Tua'r flwyddyn 1790, ymsefydlodd nifer o aelodau y Bettws mewn amaethdy o'r enw Sychbant, Llangynwyd. Enw gwr y tŷ oedd Rhys Howells, yr hwn cyn hir a drefnodd dŷ bychan ar ei dir, yr hwn a elwid y Graigfach, yn lle i bregethu, a chadw ysgol ddyddiol. Daeth Mr.
- Llythyrau Mr. Griffiths a Mr. Owen.
