Pennod XVI.
AETH cyfnod maith heibio er y noswaith gofnodir yn nechreu yr hanes hwn, a chymerodd cyfnewidiadau mawrion le yn amgylchiadau bron pawb o'r personau yr ysgrifennir am danynt.
Ymunodd y brad-lofrudd Kemys a byddin Siarl yn yr Amwythig. Ar ol llwyr foddhau ei hun fod y fwled a saethodd oddiar bont Casnewydd y noson grybwylledig wedi gosod ei gydymgeisydd yng ngwaelod yr afon, nid oedd mor anewyllysgar i adael Meistres Delyth dan ofal gwyliadwrus yr offeiriad i aros ei ddychweliad o'r rhyfel, pan y gobeithiai y byddai i amser ac amgylchiadau drawsffurfio yr elfennau oedd yn awr yn ei erbyn i fod yn ei ffafr.
Nid ydym am ei ddilyn trwy'r rhyfel. Trwy ddylanwad ei ewythr a Iarll Worcester, dechreuodd ei yrfa fel swyddog dan nawdd bersonol y Brenin, a bu hyn yn foddion i'w gadw fwy nag unwaith rhag peryglon, na freuddwydiai am eu gwynebu'n wirfoddol. Llwyddodd hefyd trwy y nawddogaeth uchel hon i gael dyrchafiad i swyddi a safleoedd na chyrhaeddasai byth trwy ei haeddianau personol.
Pan gyrhaeddodd Ifor Owain fyddin Iarll Essex yng Nghaerwrangon, clybu, er ei lawenydd, fod Wil Pilgwenlly a chwmni o wirfoddolwyr o Went a Morgannwg wedi cyrraedd yno ychydig oriau o'i flaen. Cawsant lawer diangfa gyfyng er pan gychwynasant eu taith, yn enwedig cyn gadael Cymru, lle bodolai y fath deyrngarwch dallbleidiol i'r Brenin, fel yr ystyrrid unrhyw un fuasai yn alluog i'w difodi rywfodd, fel un wedi gwneyd gwasanaeth ardderchog i'w wlad a'i Dduw. Yr oeddent i gyd, ymron, o'r un syniad â'r hwn a ganodd am eu bâth yn ddiweddarach,-
"Pe cawn i'r Pen-grynion
Rhwng ceulan ac afon,
Ac yn fy llaw goedffon o linon ar li,
Mi gurwn yn gethin
Yngweryd fy Mrenin,
Mi a'u gyrrwn yn un byddin i'w boddi."
