"Gwn beth wyt yn mynd i ddweyd, ond os nad wyt yn sicr eisoes, gad i mi dy hysbysu; y mae Gwladys Ifan yn caru Wil Pilgwenlly â'i holl."
Ni fynnai Wil, neu Gwyn, fel y rhaid i ni ei alw bellach, wrando ychwaneg yn y cyfeiriad hwn. Ond mynnodd Arthur adrodd holl hanes ei gysylltiad of â'r ddwy ferch o'r dydd y daeth adref i Lys Dirlwyn i farw, fel y tybiai ar y pryd, hyd y dydd hwnnw. Danghosodd fod Gwladys nid yn unig wedi achub ei fywyd, yr hwn nad ystyriai yn werth ei achub, fel yr oedd yr adeg honno, ond ei anrhydedd, enw da ei deulu, a hunan—barch Gwyn ei hun. "Nid oes mymryn o amheuaeth," meddai, "pe gadawsai i mi gael fy ffordd fy hun pan ddarganfyddodd fi, mai marw a wnaethwn, a hynny yn fuan. Pe byddai hynny wedi digwydd, buasai enw fy nheulu yn aros dan warth ansymudol, fy unig frawd yn mynd trwy fywyd fel alltud, a hen gartref ac ystâd ein tadau yn mynd i ddwylaw gelynion. Bu Meistres Delyth Kyffyn yn llawn mor garedig wrthyf a'i chyfeilles. Oni bai iddi fy nghyflenwi âg arian, er gwaethaf pob gwrthwynebiad a wnawn, buasai yn amhosibl i mi allu dyfod i feddiant o'r ffeithiau adroddais i chwi heddyw, ac yn fwy amhosibl na hynny i mi allu cymeryd y daith hon i sir Benfro i'w mynegu i chwi."
Yna aeth dros ei holl hanes yn fanwl wrth y ddau gyfaill, gan eu hargyhoeddi fod ganddynt hwy ac yntau elyn yn y Brawd Iestyn y cymerai bob gallu a dawn a feddent iddynt ei ymladd yn llwyddiannus.
"Oni bai am golli, a'r modd y collaist, dy anwyl Eluned," meddai Gwyn, "ni buasai popeth arall wyt ti a minnau wedi ddioddef yn ormod o dâl am gael ein harwain o'r tywyllwch yr oeddem ynddo i'r goleuni feddiannwn yn awr. Fel dy hunan, yr wyf i wedi hollol ymwrthod â Phabyddiaeth ym mhob ffurf a gwedd, ac yn rhestru fy hun o hyn allan gyda mwyafrif mawr fy nghydgenedl fel gwrthwynebydd di-orffwys i grefydd ddefnyddia'r fath offerynau a'r Brawd Iestyn yn ei gwasanaeth, a'r fath foddion a'r rhai a fabwysiada ef i lwyddo yr hyn a gamenwir yn grefydd."
"Nid oes dim yn fwy sicr ac yn fwy eglur," ychwanegai Ifor, "nad dyna'r gelyn sydd wrth wraidd y rhyfel hwn. Yr un egwyddorion yw y rhai mae Siarl yn eu hamddiffyn, y mae Laud
