Gweithiau—Oriau Eraill
Cynwysa yr Oriau Eraill yn enwedig, yr hwn a gyhoeddwyd rywbryd tua'r flwyddyn 1868, amryw emau a'u llewyrch yn ddisgleiriach bron na dim a geir yn ei lyfrau cynarach; ond, fel y dywedwyd, ni pherthynant i'r un dosbarth o dlysau. Y mae ardeb Ceiriog ar y naill a'r llall. Ond credwn fod un gwahaniaeth amlwg rhyngddynt, sef mwy o anian yn y llyfrau a ganwyd yn Manchester, a mwy o'r natur ddynol yn y rhai a gyfansoddwyd yn Nghymru. Ar yr olwg gyntaf, ymddengys hyn yn annghysondeb, gan y gallesid meddwl mai yn y dref fawr, haner miliwn ei thrigolion, y buasid yn efrydu oreu ffyrdd dyrys y ddynoliaeth; ac mai glanau yr Hafren gwmpasog, dan eu gwahanol deleidion a thymhorau, a fuasai'r lle i dynu portreadau o anian. Ond yn y lle cyntaf, y mae myfyrdod awenyddol yn byw mwy ar adgofion nag ar yr hyn a wel ac a glyw o ddydd i ddydd; ac yn ail, y mae pob bardd, fel yr heneiddio, yn llyncu athrawiaeth y llinell, "The proper study of mankind is man." Longfellow, er engraifft, rhwng Ceiriog a'r hwn yr oedd llawer o debygolrwydd y mae cynyrchion ei flynyddau olaf ef yn llyfnach, yn ddyfnach, yn fwy dynol ac yn llai anianol.
Dechreua yr Oriau Eraill gydag arwrgerdd, fer mewn cydmariaeth, tua 500 llinell—" Syr Rhys ab Tomos," un o arwyr dewraf ein gwlad, yr hon oedd y fuddugol yn Eisteddfod Genedlaethol Caerfyrddin, 1867. Y mae hon yn gerdd ardderchog, ac yn llawn tân gwladgarwch a thincian arfau buddugoliaethus y Cymry. Ynddi hi yr ymddengys y gân a elwir "Cadlef Morganwg"—y fwyaf gyffrous, fe ddichon, sydd yn yr iaith:
Clywch, clywch, hen gadlef Morganwg,
Wele Rhys a'i feirch yn y golwg,
I'w atal yn mlaen
'Dyw mynydd ond maen
