William dd'od o'r efail gyda'i ger pedoli, yr oedd y cwbl wedi diflanu o'r golwg.
Ar noswaith loer-gan, tra Sion Ellis, Pigstryd, yn dyfod adref oddiwrth ei waith o'r Wern Fawr, gwelodd oddeutu tri dwsin o honynt yn dawnsio ar faes glas yn ymyl Caehwsni, i sain telynorion o'r fath fwyaf soniarus a glywsai erioed.
Adroddir yr hanesyn canlynol fel ffaith anwadadwy a gymmerodd le lawer gwaith yn Ystumcegid, plwyf Llanystumdwy:—Byddai y Tylwyth Teg yn arfer myned yno i ofyn benthyg gradell i grasu bara ceirch, ac wedi ei chael yn myned ymaith gan ymsuddo i lecyn ar yr afon Ddwyfor, a adnabyddir wrth yr enw Llyn y Gwragedd. Bob tro yr ymwelent â'r ty i geisio y radell, sibrydai y plant wrth eu rhieni na welent mo y radell byth mwyach; ond yn ol y deuid â hi gyda'r gofal mwyaf, a thorth geirch yn gydnabyddiaeth am ei benthyg, a hyny bob amser wedi yr elai teulu y ty i "hun a heddwch."
Ty'r Dewin, ty o hynafiaeth cyntefig, yn mhlwyf Llanfihangel-y-Pennant, ydoedd hefyd hoff drigle iddynt. Dywed traddodiad fod gweision y lle hwn rywbryd ar y gorchwyl o dynu pytatws, ac er maint a dynent nad oeddynt yn cael gafael ond ar ychydig o honynt i'w dodi yn y cawell, a sylwai un o honynt ar y peth, pryd y chwanegai un arall, gan ofyn, a wyt ti ddim yn gwel'd y gweilch bach yna yn eu cario i ffwrdd mewn basgedi o hyd?" Ar hyny, gofynodd un o'r Tylwyth Teg i'r gwr hwn â pha lygad yr ydoedd yn eu gweled hwy. "Efo hwn," meddai'r dyn. Ac ar darawiad cymmerodd babwyren ag a'i tynodd allan. Yn y ffordd islaw, o fewn ergyd careg i'r ty, tarewir ar swn dieithr—swn yn cael ei achosi gan wagle odditanodd; a thaenid y gair allan yr ymgartrefent yn y lle, ac fod yno, hyd heddyw, drysorau anhybris yn nghadw.