Ofer fyddai cofnodi yr holl enghreifftiau sydd ar hyd a lled y wlad o'r hanesion hyn, er eu bod bob amser yn swynol i'r meddwl dynol o'r plentyn i'r hynafgwr. Ond pwy nas gwyr fod o'r Tylwyth Teg ddau ryw—un o foesau addfwyn, ac o ymddygiad da tuag at yr hil ddynol, a'r llall o dueddiad maleisus, yn llawn o ddifyrwch niweidiol, sef yr Ellyllon, y rhai ag y troai eu rhoddion o arian a bwydydd, o'u cadw dros ychydig ddyddiau, yn dameidiau o fadarch, ysglodion a thail ceffylau.
Cytuna traddodiad y tadau i ddal i'r lan fod y Tylwyth Teg yn rhai cyfoethog iawn—yn hynod ofalus am dalu eu ffordd, ac yn ddiarebol am wobrwyo glendid. Arferai yr hen bobl ddyweyd wrth y merched, os gadawent yr aelwyd a' buarth yn lân, a'r cunogau yn llawn o ddwfr wrth fyned i'w gwelyau, y deuai y Tylwyth Teg yno yn y nos i wledda ac i ddawnsio, ac y canent yr hen dôn a elwir "Toriad y Dydd," gan adael arian ar y pentan "O lwyr glod am lawr glân."
Gwedi cyrhaeddyd yn draddodiadol drwy gydol olyniad maith o oesau, y maent wedi cefnu'n llwyr ar y byd hwn a'i bethau yn ddistaw a dirodres, ac o ddilyn hen hanes, cawn mai ar fynydd y Cenin, yn y sir hon, y cafwyd yr olwg ddiweddaf arnynt. Fodd bynag am hyny, er nad oes llathen o dir yn mron o fewn y wlad heb fod rywbryd Dylwyth Teg neu fwgan arno, y mae y cyfnod hwnw wedi myned heibio. Aeth y Tylwyth Teg ymaith, ac aeth yr ysbrydion i dalu ymweliadau mwy anfynych nes peidio dod o gwbl. Ac yn wir, dechreuodd cyfnod newydd. Nis gwyddys pa ddydd, pa fis, na pha flwyddyn, ond yn lled ddiweddar, fodd bynag. Yn lle bod ysbryd a bwgan wrth bob llidiard, ar bob camfa, ac yn mhob hen dŷ, y mae pethau wedi newid—wedi darfod, cyn i neb allu cadarnhau unrhyw dystiolaeth benderfynol phendant am eu tarddiad dechreuol. Felly mae
