XVII. FFYNNON Y GWAENYDD.
Y mae'r ffynnon hon i'w gweled mewn llecyn o'r enw "Cae'r Morfa,' mewn amaethfa a adnabyddir wrth yr enw Hen Inn, braidd ar derfyn gorllewinol plwyf Llanystumdwy. Cyfrifid ei dwfr, bob amser, yn rhinweddol a gwyrthiol; ac os gwir y traddodiad, ymadawodd llawer cloff oddiwrthi wedi cael ei iachâu, gan adael ei ffyn maglau i grogi ar gangau'r coed oedd yn tyfu o gylch y fan, y rhai oeddynt yn cynnwys llythyrenau penigol cannoedd o enwau personau oedd wedi bod ar ymweliad â hi. Yn ol y ddefod, yr oedd pob ymwelydd â'r ffynnon i daflu pin bach iddi, yn arwydd o ddiolchgarwch; felly yr oedd ei gwaelod wedi ei dryfritho â phinau bach. Erbyn hyn, y mae'r ffynnon a'i mawr les wedi myned bron i annghof.
XVIII. FFYNNON GYBI.
"Yr oedd y ffynnon mewn bri o flaen y capel neu'r eglwys, o'r hyn lleiaf, dyna sydd yn dybygol. Arweinia'r ffynnon ni yn ol i'r cyfnod paganaidd. Mae lle i gredu fod i'r ffynnon offeiriad, yn amlach, offeiriades, cyn y cyfnod Cristionogol, ac fod i'r fath swyddog dŷ o ryw fath, a thir, a degwm. Beth bynag berthynai i'r ffynnon yn y cyfnod paganaidd a ail-gyssegrwyd gan Gristionogion, fel yr awdurdododd y Pab Gregori i Awstin Fynach wneyd â sefydliadau paganaidd y Prydeiniaid. Fel rheol, os rheol hefyd, gellir dyweyd, lle mae ffynnon a chapel, neu eglwys, megis yn gyfartal gyssegredig, ac yn gyflwynedig i'r un sant, fel Ffynnon Gybi a'r Eglwys, yno y mae paganiaeth a Christionogaeth wedi goroesi mewn rhyw fath o gyfathrach.
Yn y flwyddyn 1767, cyhoeddwyd llyfr o hanes y ffynnon hon gan un D. W. Linden, yr hwn a
