L. LLYN Y CWM.
Y mae traddodiad yn nghylch pysgod y llyn hwn, y byddent heb ond un llygad, sef y de, ond y rhai, erbyn hyn, sydd wedi llwyr ddarfod yn y lle.
LI. LLYN Y DYWARCHEN.
Y mae cyflead y llyn hwn ar ymyl y ffordd sydd yn arwain o Ddyffryn Nantlle i Rhyd Ddu. Dyry amryw o'r hen awduron ar ddeall fod ynys symudol arno, un amser, yr hon a symudai o'r naill ochr i'r llall, nid drwy ddylanwad y gwynt, ond dan effaith rhyw beirianwaith mewnol anhysbys i athronwyr; a byddai bugeiliaid yn synu wrth ganfod eu hanifeiliaid, tra yn pori, yn cael eu cludo hyd y llyn. Os digwyddai i'r ynysig ymdynu i'r cyfeiriad gogleddol, codai y marchnadoedd; os i'r cyfeiriad deheuol, gostyngent. Ymwelodd llawer o enwogion â'r lle o bryd i bryd, ac yn eu mysg Giraldus, Leland, &c.
LLII. LLYN YR AFANGC.
"Cyflead hwn sydd ar yr afon Gonwy, tua milldir i'r de-ddwyrain o'r pentref. Dywedir fod yn y llyn crybwylledig, ar ryw adeg tra boreuol, greadur enfawr o faintioli,—a elwid yr Afange, yr hwn a barai nid ychydig o flinder i drigolion Nant Conwy a phen isaf Dolyddelen. Gwnaed llawer cais i'w ladd, ond ni ellid gyru na phicell na saeth drwy ei groen, gan hyny, am nad oedd yn bosibl ei ladd yn y ffordd hono, penderfynwyd ei lusgo oddiyno, a'i gymmeryd i le dyogel i'w gadw; ac yn Llyn Ffynnon Las, yn Nghwm Dyli plwyf Beddgelert, y barnwyd fod y lle diogelaf i'w gadw.
