LIV. DWYFOR A DWYFACH.
Dywedir y byddai yr hen bobl arferol o addoli bryniau ac afonydd am y credent fod rhyw ysbryd bywiol yn treiddio trwyddynt, ac mai oddiwrth nerth yr yd a dyfai hyd y bryniau, ac oddiwrth ddwfr yr afonydd yr oedd eu bywyd yn cael ei gynnal; ac mae yr afonydd Dwyfor a Dwyfach, yn Eifionydd, wedi eu seilio ar draddodiad, neu ynte traddodiad wedi ei seilio ar eu henwau hwy, eu bod, o herwydd eu cyssegredigrwydd dwyfyddol, yn wrthddrychau addoliad yr hynafiaid. Hefyd perthynai i'r olaf o'r ddwy, y Ddwyfach, chwedl, sef yr arferai eogiaid (salmons) ddyfod at ei glanau ar foreu y Nadolig, a chaniatau i bob un a fynai eu goglais â'u dwylaw, ac weithiau eu codi i fyny o'r dwfr, er nad boddhaol iawn oedd hyny ganddynt. Gwnelent hyn yn rheolaidd hyd y newidiad a wnaed yn y flwyddyn, yr hyn a barodd attalfa ar y ddefod, yn herwydd cyssylltiad yr hen gyfrif â'r newydd yn nglyn ag amseriad cadw y Nadolig.
