Yr ol llên y werin, hen greiriau tra hynod oeddynt selerydd yr hen gestyll, y meini hirion, a'r cromlechau—cydbwys yn eu gwerth cyssegredig â'r crochaneidiau aur, oblegyd os ymyrid â'u seiliau hwythau, parod oedd magnelau yr awyr i'w hamddiffyn ar y cyffyrddiad lleiaf; byddai y taranau yn bygynad nes braidd hollti y creigiau, a'r bryniau cyfagos yn ymddangos fel pe ar ymarllwys draws eu gilydd; a'r mellt yn plethu mor agos a mynych fel y gallai un lled gyflym ac eofn danio ei bibell yn rhwydd yn y fflam; a dyna, mae'n debyg yw y rheswm na aflonyddwyd arnynt hyd yr oes oleu hon, pryd y mae rhyddid i bob un wneyd a fyno â hwy, drwy orthrechiad plaid geidwadol hen bethau, yn senedd yr elfenau, gan blaid y chwilfriwio a gwneyd pobpeth o'r newydd; a dyna, fel yr ymddengys, yw yr achos eu bod yn cael eu dinystrio yma ac acw ar hyd a lled y wlad heb i'r gofal lleiaf gael ei arddangos tuag atynt.
O berthynas i gyfnod yr "Arian Cudd," mae yn briodol sylwi fod eu bathiad a'u hamseriad yn profi rhywbeth, oblegyd y mae yn fynych fwy o hanes mewn geiriau a rhifnodau nag y mae yr amlaf—rif o bobl wedi ei ddychymmygu.
"Yr oedd y Cymry yr adegau hyny yn llawn helbul, gelynion i'w gorthrymu, a'u tywysogion yn ymryson pa'r un a gai dreisio ei wladwriaeth greulonaf; coroni un heddyw, y llall yfory yn annghyfanneddu ei derfynau, gan losgi a lladd â thân a chleddyf y cwbl o'i flaen. Yr oedd y dyn a anrheithiai ei gymmydog o'i arian neu ei ddâ, yn deilwng o uchel swydd yn y fyddin am ei wrolder. Oferedd oedd i wr wrth hau ddisgwyl ffrwyth ei lafur; a dyna'r achos y mae cymmaint o hen fathau o ddarnau arian wedi eu cael amryw weithiau yn y ddaear, canys gwell a fyddai gan y naill blaid guddio eu cyfoeth mewn ogofeydd a llochesau, nag iddo ddigwydd i ddwylaw y blaid arall."
