eiria Job yn pen. vii. 2, pan yn dywedyd, "Megis y dyheua gwas am gysgod," &c.
Oddiar hyn, yn debygol, y tarddodd y deialau—deial yn agos i ddrws pob Eglwys, yn y fynwent, ac yn y pentref, os nad yn ymyl pob tŷ. Wedi hyny, gwnaed awr-wydrau y rhai a ysgogid gan dywod. Bu rhai hyn mewn arferiad am ganrifoedd, a gwneir llawer o gyfeiriadau at rediad ymaith y tywod. Nid oedd amser yn cael ei ranu mor fân ag ydyw er pan mae clociau mewn arferiad; nid oedd y gair awr, hanner awr, chwarter awr, a munyd mewn arferiad o siarad yn oesoedd boreu ein gwlad. Cyn hyny, nid oedd son am saith, wyth, naw o'r gloch, &c. Wrth y nos y rhifid amser, yn fwyaf neillduol—cyfrifid pedair nos ar ddeg y Saeson, pymtheg dydd y Ffrangcod, a phymtheg nos y Cymry yn eiriau cyfystyr o ran amser—yr un amser ddynoda y naill fel y llall. Pythefnos sydd ar arfer genym ni—nid pymthegnos. Y flwyddyn oedd y prif raniad, yna yr Albanau—Alban Eilir yn Mawrth; Alban Hefin yn nghanol yr haf; Alban Elfed yn Medi; ac Alban Arthan yn Rhagfyr. Gelwir y symudiad hwn yn "Bedwar chwarter y flwyddyn," gan y cyffredin, ac ystyrid dechreuad pob chwarter yn bwngc o'r pwys mwyaf rhwng y naill a'r llall, cyflwynid yn mlaen llaw argoelion gwybodaeth o bobpeth allasai ddigwydd o fewn cylch blwyddyn gron. Yn ymarferol, dynodid y pedwar chwarter wrth yr enwau Gauaf, Gwanwyn, Haf, Cynhauaf—y Gauaf yn dechreu y degfed dydd o fis Rhagfyr, y Gwanwyn yn dechreu y degfed o Fawrth, yr Haf yn dechreu y degfed o Fehefin, a'r Cynhauaf vn dechreu y degfed o Fedi. Rhenid y flwyddyn i ddeuddeg mis—rhif ffurfiant cylch y rhod, neu amser, fel y dengys y rhigwm canlynol,
"Y flwyddyn sydd yn dechreu
Fis Ionawr gwair i'r ŷch,
