Mae y cyfnewidiad yn fawr, pa fath bynag ydyw ei natur; ac y mae y ffaith yn anwadadwy, pa fodd bynag, y rhoir cyfrif am dani. Pa syniadau bynag a goleddir am natur y cyfnewidiad, y mae yn hawdd profi mai addysgiant ysgrythyrol a'i cynyrchodd. Nid siampl y mawrion a'r boneddwyr; nid grym cyfraith a osodwyd ar waith i ddarostwng un arferiad, a chodi un arall; nid dysgeidiaeth anianyddol a chelfyddydol; nid dim, mewn gair, ond pregethu yr efengyl, a dysgu yr ysgrythyrau. Aeth yr hen ddiwygwyr allan heb un amcan ond llesâd ysbrydol dynion-heb un urddiad ond a roes Ysbryd Duw arnynt-heb un awdurdod ond a roddwyd iddynt oddiuchod heb un arf ond y gwirionedd dirodres, a diaddurn; a gwenodd Duw ar eu cais, a bendithiodd eu llafur.
Am natur y cyfnewidiad hefyd y mae yn rhaid dweyd gair. Anhawdd genyf gredu y ceir neb diragfarn na fydd yn barod i gydnabod mai da ydyw, ïe, da iawn. Pwy hoffai weled amser ag y byddai yr holl Feiblau Cymraeg wedi eu halltudio; yr holl ysgolion Sabbothol wedi eu dileu; yr holl gapelau wedi eu cau i fyny; a'r holl bregethu wedi ei luddias? Yn mha le y mae y dyn a ddymunai weled y nosweithiau llawen eto yn cael eu cynal; y cardiau yn cael eu chwareu; yr interludiau yn cael eu harddangos; y twmpathau campio yn cael eu hadgyfodi; a'r wlad yn disgyn i'r un ofergoeledd a dyhirwch ag a berthynai iddi gan' mlynedd yn ol? Ie, pwy? Nid neb ag sydd yn caru yr ysgrythyrau; sydd yn hoffi santeiddiad y dydd Sabboth; sydd yn hyfryd ganddo swn efengyl hedd; ac sydd yn eiddigeddu dros achubiaeth eneidiau dynion.
Gwyddom yn dda fod graddau arswydus o ddrygioni yn aros yn y tir heb ei garthu allan. Gwyddom hefyd mai nid ymarferiad defodol â moddion, ac nid moesau da ychwaith, ydyw duwioldeb. Nid pawb sydd yn mynychu y capel, ac wedi ei ddwyn i fyny yn yr ysgol Sabbothol o'i febyd; nid pawb sydd yn hyddysg yn yr ysgrythyrau, ac yn arfer cofio angau Crist wrth ei fwrdd, sydd yn gadwedig. Gwyddom hyn yn dda; a dymunem argraffu hyn ar gydwybodau "plant y breintiau." Ond er i ni addef hyn, y mae yn rhaid i ni ardystio yn y modd cryfaf ein crediniaeth, er maint y llygredigaeth sydd eto yn ffynu, mai annhraethol well ydyw Cymru gyda'r lluosogrwydd o Feiblau, na'r amddifadrwydd o honynt; mai gwell i ni y weinidogaeth efengylaidd sydd yn y capelau, na'r hen druth baganaidd a fyddai gynt yn y llanau:—mwy dewisol genym ydyw yr ymgynulliadau nifeiriol i wrando ar y Sabbothau na'r twmpathau chwareu; gwell eu heffeithiau ydyw yr ysgolion Sabbothol, na'r coeg-chwareu ynfyd a drwg a fyddai yn yr oesoedd o'r blaen. A phwy a all ddweyd pa sawl enaid a achubwyd yn y dywysogaeth yn ystod y can' mlynedd diweddaf? pa sawl pechadur a drowyd o gyfeiliorni ei ffordd, -pa sawl enaid a gadwyd rhag angau, a pha luaws o bechodau a guddiwyd ? Ai nid dyn dan lywodraeth anwybodaeth trwch, neu anffyddiaeth noeth, a wada y llesiant a roes Methodistiaeth yn nodedig, ac ymneillduaeth yn gyffredinol, ar Gymru, yn y can' mlynedd a aeth heibio?
Pa faint bynag ydyw y cyfnewidiad yn syniadau ac arferion y bobl, y mae
