Byddai'r beirdd, a'r llenorion, a'r cerddorion yn paratoi yn ddyfal ar eu cyfer. Cyhoeddwyd rhai o'r Cyfansoddiadau Buddugol yn llyfrau bychain.
Byddai damweiniau bron bob wythnos yn digwydd yn y chwarelau yn y blynyddoedd gynt. Ceir rhestr am lawer o'r damweiniau y collwyd bywydau yn un o "Lyfrau Glas" y Llywodraeth ynglŷn â'r chwarelau. Dodid y clwyfedigion mewn elor bren fawr, ac ar rai troeon eisteddai cydweithiwr yn yr elor gyda'r clwyfedig. Cludid yr elor fawr drom ar ysgwyddau'r gweithwyr i ysbyty'r chwarel, neu i'w cartrefi. Wedi dyddiau'r elor cafwyd stretcher ysgafnach yn ei lle. Erbyn heddiw ceir pob rhwyddineb, a'r gofal mwyaf, i gludo gweithwyr clwyfedig i'r ysbyty mewn modur pwrpasol at y gwaith, Ambulance Car.
Ar ôl torri cadwynau gormes yn Sir Feirionnydd adeg Etholiad 1868, goleuwyd lampau gwleidyddiaeth a chafwyd ffrwyth da.
Diwygiad cymdeithasol pwysig i'r gweithwyr oedd sefydlu "Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru " yn 1874. Bu cewri o ddynion gwrol a galluog yn ymladd yn ddewr o'i blaid, a bu o les dirfawr i'r gweithwyr.
Sefydlwyd Bwrdd Ysgol yn ein hardal yn 1871, wedi hynny Cyngor Plwyf yn 1878, Cyngor Sir yn 1889, a'r Cyngor Dinesig yn 1894. Yr oedd ynddynt ddynion gweithgar yn deall eu gwaith a gwnaethant wasanaeth amhrisiadwy.
Sonnir am y brwydrau ynglŷn ag Addysg a fu yma gynt. Yr arweinwyr yn yr eglwysi, ac aelodau o'r Ysgolion Sul, oedd yr ymladdwyr ymhob brwydr gydag Addysg, Dirwest, ac Iawnderau i'r Gweithwyr. Anfonwyd swm da o arian gan y gweithwyr gynt at godi rhai o Golegau Prifysgol Cymru.
Cynhelir Cyngherddau yn aml i gynorthwyo gweithwyr mewn afiechyd a llesgedd. Gwnaeth y Seindyrf, a'r Corau, a'r datganwyr, ac adroddwyr, eu rhan yn garedig ynddynt.
