"Fy mhlant, dyma'r tro olaf y cewch wers gennyf i. Mae'r gorchymyn wedi dod o Berlin i beidio â dysgu mwyach ond yr Ellmyneg yn ysgolion Alsas a Lorên. Daw'r meistr newydd yfory. Heddyw, chwi a gewch eich gwers olaf yn y Ffrangeg. Dymunaf arnoch fod yn astud iawn."
Cyffrowyd fi gan yr ychydig eiriau hynny. Y cnafiaid! Dyna'r hysbysiad a roisent ar fur y neuadd, ynte! Fy ngwers olaf yn y Ffrangeg!
A minnau na fedrwn ond prin ysgrifennu! Ni chawn ei dysgu byth mwy, ynte! Byddai raid aros yn y fan hon! Fel y dymunwn yn awr am ail gyfle ar yr amser a gollwyd, y gwersi a esgeuluswyd i chwilio am nythau adar neu i lithro ar afon Saar! Fy llyfrau a gashawn gymaint gynneu, ac a deimlwn mor drwm i'w cario, fy ngramadeg, fy llyfr hanes, a ymddangosent i mi yn awr fel hen ffrindiau y blinwn oherwydd gorfod eu gadael. A Mr. Hamel, yntau. Yr oedd y syniad ei fod yn mynd i ffwrdd ac na welwn mohono mwyach, yn peri i mi anghofio pob cosb, pob curfa.
Druan ag ef!
O barch i'r wers olaf yma y gwisgasai ei ddillad dydd Sul, ac yn awr deellais paham y deuthai hen bobl y pentref i eistedd ym mhen draw'r ystafell. Yr oedd hynny fel petai'n dywedyd bod yn ddrwg ganddynt na fuasent wedi dod i'r ysgol hon yn amlach. Yr oedd hefyd yn rhyw ffordd o ddiolch i'n meistr am ei ddeugain mlynedd o wasanaeth, ac hefyd yn ddangoseg o barch i'n gwlad oedd ar fynd . . .
Deuthwn hyd y fan hon yn fy myfyrdodau pan glywn alw fy enw. Fy nhro i oedd i adrodd. Pa beth na roddaswn
