CYFRINACH Y MELINYDD.
ADRODDWYD wrthyf y nos o'r blaen gan Siôn Ffransis—hen ganwr y bibell a ddaw o dro i dro i gadw noswyl gyda mi, gan yfed gwin poeth—ddrama fechan bentrefol y bu fy melin yn dyst ohoni ers tuag ugain mlynedd yn ol. Tarawyd fi gan stori'r gŵr, a cheisiaf ei hadrodd i chwi fel y clywais hi.
Dychmygwch am funud, ddarllenwyr hoff, eich bod yn eistedd o flaen gwydraid o win peraroglus, ac mai hen ganwr y bibell a sieryd â chwi.
"Gyfaill mwyn, nid fel y mae heddyw, yn lle marwaidd, diadsain, y bu ein gwlad erioed. Gynt, gwneid yma fasnach fawr â'r melinau, ac o fewn cylch o ddeng milltir ar hugain deuai'r amaethwyr â'u hyd i ni i'w falu. O gylch y pentref i gyd, gorchuddid y bryniau â melinau gwynt. Ar dde ac aswy, ni welid ond yr adenydd chwyrn a droai uwch y pinwydd gyda gwynt y De, rhesi o asynod bychain llwythog o sachau yn dringo ac yn disgyn ar hyd yr heolydd, a thrwy yr wythnos pleser oedd clywed, o ben y rhiw, sŵn y chwip, rhwygiad y lliain, a "Hai O!" y gweision. Ar y Sul, aem yn lluoedd i'r melinau. Ar y llofft, yr oedd y gwŷr yn yfed gwin. Yr oedd y gwragedd a'r merched mor dlws â breninesau, gyda'u gwisgoedd o rwydwaith a'u croesau aur. Awn innau â'm pibell, a than y nos dywyll dawnsid y ffarandôl. Y melinau, chwi welwch, oedd llawenydd a chyfoeth ein gwlad.
Fel y bu gwaetha'r modd, daeth i fryd rhyw Ffrancwyr o Baris sefydlu melin ager ar y ffordd yr eir i Darascon.
