XIX.
"YN Y DYFROEDD MAWR A'R TONNAU."
LLAWER ffermdy yn ein gwlad sydd yn dwyn yr enw "Tŷnewydd."
Tŷnewydd." Mwy nag unwaith, o herwydd cynnydd y boblogaeth, yr adeiladwyd pentrefi cyfain ar dir yr hen ffermdai hyn, a chanlynodd i'r pentrefi hefyd gael yr un enw. Y mae o leiaf dri Tŷnewydd erbyn hyn sydd yn lleoedd poblog ar "Faes Glo" Morgannwg, sef:
- (1) Tŷnewydd, Cwmogwr;
- (2) Tŷnewydd, Treherbert;
- (3) Tŷnewydd, Cymmer, Rhondda.
Enillodd yr olaf sylw y byd yn ebrill 1877, oherwydd y ddamwain fu yno, a'r dewrder ddangoswyd gan lowyr Cwm Rhondda i waredu eu cyd-ddynion o safn angau.
Un prynhawn, pan oedd gweithwyr y pwll ar fedr gorffen eu llafur am y dydd, clywid yn sydyn sŵn dilyw mawr yn arllwys i'r lofa.
Yr oedd dwfr o hen lofa wedi torri i mewn atynt!
Rhedodd pawb am eu bywyd i geisio cyrraedd "y wyneb," a phan rifwyd y glowyr ar ben y pwll gwelwyd bod pedwar-ar-ddeg yn eisiau.
Er ond wedi newydd ddianc eu hunain, cynhygiodd digon i fynd yn ol i chwilio am y
