Ty Capel y Cwm/Rhagymadrodd

Ty Capel y Cwm

gan Robert David Rowland (Anthropos)

RHAGYMADRODD.

Y CHWERY'R haf ar "Foel y Rhedyn,"
Megis yn y dyddiau gynt,
Cluda'r awel ar ei hedyn
Sû y "Ddeuddwr" ar ei hynt;
A phan fyddo'r storm yn rhuo,
Pan deyrnasa'r gaeaf llwm,
Gydag Adgo, hoffwn grwydro
Llwybrau mebyd yn y Cwm!

MAE'N ffaith hysbys fod y "Capel" a'r "Eglwys" wedi cael sylw nid bychan gan ysgrifenwyr Cymreig, a bod desgrifiadau manwl wedi eu rhoddi ohonynt, ac o'r cymeriadau amryfal y sydd, ac a fu yn arfer eu mynychu. Ond prin y gellir dywedyd hynny am y sefydliad â elwir ar lafar gwlad—"Ty'r Capel," yr hwn, fel rheol, sydd yn debyg i dy Justus. gynt,—"yn cyffwrdd a'r synagog." Ynddo ei hun, nid yw'r "Ty Capel," y rhan fynychaf, yn meddu nemawr o addurn na thegwch fel adeilad. Gellid meddwl, ambell waith, mai gweddillion coed â cherrig yr addoldy a gawsant eu casglu yn frysiog at eu gilydd, a'u gosod, gore gellid, ar ffurf ty annedd! Yn yr amser a fu, yr oedd llawer o'r mannau hyn yn ddolur llygad i bob perchen chwaeth, ac yn lleoedd difri i aros ynddynt yn nhrymder gaea,-y tô yn rhwyllog, a'r mwg yn llenwi yr ystafelloedd cyfyng a dwl. Ychydig o'r dosbarth hwn sydd yn aros heddyw, a phrysured yr adeg pan fo y diweddaf o'r murddynod anolygus wedi myned i ffordd yr holl ddaear!

Ond ar gyfer y rhai'n, y mae aml "Dy Capel" yng nghanol gwlad, ag y mae'n hyfryd gennym feddwl am dano. Gellid ysgrifenu y gair "Cysur" uwchben y drws; y mae yr aelwyd yn lân a chynnes, a'r croesaw yn ddiffuant. Dibynna hyn i gryn raddau ar y sawl fyddo yn gofalu am dano. Dawn werthfawr, a lled brin, ydyw y ddawn i "gadw" y "Ty Capel." Ceir rhai yn boenus o dawedog; eraill yn dra siaradus, ac yn tybied mai amcan bywyd ydyw mynegi neu wrando "rhyw newydd." Ceir dosbarth arall sydd yn llanw y swydd gyda lledneisrwydd a doethineb; yn gymdeithasgar a siriol, ac yn gwir ofalu am gysur pob ymwelydd.

Portreadu un o'r rhai'n,—y math ore o "Dy Capel" y gwyddai yr awdwr am dano,—ydyw neges yr ystori seml sydd yn dilyn. Nid ffug ydyw y darlun. Yr oeddym yn adwaen "Marged Parri," ac yn falch o fod dan ei chronglwyd, ac yn swn ei dawn! Gosododd urddas ar ei dyledswyddau, a chadwodd y "Ty Capel " yn y Cwm yn lle cysegredig. Ni roddai achles i chwedleuydd segur, ac ni chaffai cyhuddwr y brodyr" groesi y trothwy. Mynychid y lle gan gymeriadau goreu yr ardal, ac yr oedd ymddiddanion yr aelwyd, yn ddyddan a nawsaidd, ac ysbryd dyn yn mynd yn well yn y gymdeithas.

Ac yn awr, wrth feddwl am danynt, y mae iâs o hiraeth yn ymdaenu dros fy nghalon. Yn iach! frodyr a chwiorydd caredig, mwyn. "Bydd melus fy myfyrdod am danoch." A phan fo y byd yn oer a diserch, caf eich cennad i ddod, ym mraich Adgof, am orig o ymgom ac adloniant i'r hen gynefin,—"TY CAPEL Y CWM."

Yr eiddoch oll,
ANTHROPOS.

Caernarfon,

Rhagfyr, 1905.

Nodiadau