Wat Emwnt/Y Rhufeiniaid yng Ngwent

← Edrych tuag Adre'

Wat Emwnt gan Lewis Davies, y Cymer

Glannau'r Wysg →

PENNOD XXVI.
Y Rhufeiniaid yng Ngwent.

ARHOSWYD ym Mryste am rai diwrnodiau gan y ddeuddyn hapus, yn ymweled â'r lleoedd mwyaf nodedig yn y ddinas, ac yn arbennig y mannau cysylltiedig â bywyd Wat ynddi gynt.

Gwelsant fod pregethu eto ar y Wharf, ac nid oedd neb mwy defosiynol yn y gwasanaeth a gynhelid ar y pryd na'r cynfilwr a'i briod ar ymyl y dorf. Wedi ymwasgar o'r gynulleidfa dangosodd Wat i'w wraig y man y pregethasai John Wesley gynt, a'r lle yr ymgomiwyd ag ef a Jim gan y foneddiges Sarah Wesley, gwraig Charles ei frawd, ond a oedd cyn priodi yn Sarah Gwynne o'r Garth.

"Pŵr Jim!" ebe Wat, mor llon oedd e' y d'wrnod hwnnw am 'n bod wedi dicw'dd cwrdd! Mi ro'wn lawer am 'i gwrdd yma heddi', yn lle bod ei gorff glân yn gorwedd o dan y pren mawr yn Nhrenton. Os y'ch chi'n folon, Marged, fe awn lan i'r afon i Bath 'fory, y ffordd y da'th e' lawr slawer dydd, ac wedi hynny nid yw wan'ia'th gen i pa mor gynted awn ni'n ol i Frych'in'og."

Hynny a wnaethpwyd, a buont am ran o ddiwrnod ynghanol rhwysg a balchter Bath, lle yr oedd lawer o ysbryd Beau Nash eto'n aros, er marw ohono ef ers chwarter canrif bellach. Mynychid y baddonau a'r chwaraedai o hyd ac nid oedd ddiwedd ar y rhodres a'r gwag ymddangos. Cynhyrfwyd Wat yn fawr gan y ffug-fawredd hwn, ac ebe fe yn ddigllon, "Y pêcocs di'menydd! ddysga' nhw mor wers nes 'i bod hi yn rhy ddiweddar. Dyna nhw wedi colli New England yn barod o achos 'u hurtrw'dd, a ma' nhw'n gweyd 'wrtho i fod gwyr mawr Ffrainc yn wa'th na rhain. Fe ddaw yn full stop arny' nhw i gyd heb fod yn hir, os na newita' nhw 'u ffordd o fyw, ac o drafod petha'. Mor siwr a ma' Wat Emwnt yw'm enw i, gwna'n ar f'en Dewch i ni ga'l mynd 'nol i Fryste, Marged!"

Dychwelwyd i'r dre fawr gyda'r bad nesaf, ac yn eu llety y noson honno paratowyd gogyfer a'r daith drannoeth i Gymru. Deallasant fod carier yn cychwyn bob bore o westy neilltuol er dwyn teithwyr a'u heiddo i'r Old Passage, a chyda hwnnw yr euthant hwythau hyd at afon Hafren.

Glaniasant yn agos i Gasgwent, lle dywedwyd wrthynt y dygai'r coach mawr hwynt o'r Beaufort Arms yn ystryd serth y dref honno i'r Fenni mewn pedair awr, gyda lwc, ac i Aberhonddu gyda'r hwyr brynhawn.

Gan fod y tywydd yn ansefydlog ar y pryd cymhellodd Wat ei briod i gymryd sedd y tu fewn i'r coach ac yr ai ef y tu allan. "Dim o'r fath beth," ebe hithau, os bydd yn 'lyb i fi fe fydd yn 'lyb i chitha', ond 'y marn i yw y bydd i'r dydd wella. A 'blaw hynny, fe fydd yn well genny' fi fod wrth 'ch ochor i 'wilia gyda chi na bod mor fud a llygoten gyda'r 'istocrats y tu fiwn.

Trefnwyd felly fod i'r ddau eistedd y tu allan, ac fel y digwyddodd daeth proffwydoliaeth Marged yn wir, a bu'r hin yn deg hyd ddiwedd y daith. Balch oeddynt wedyn iddynt drefnu yn y modd hwnnw, oblegid gwlad hardd ydyw Gwent, ac ar ddiwrnod eu taith tonnai blagur yr holl fro o flaen awel fwyn ddechreu Mai. Difyrrwyd hwynt hefyd gan siarad hwylus a helaeth y gyrrwr. Dechreuodd yn eu hysbysu fod castell Casgwent wedi ei adeiladu gan y Rhufeiniaid, neu y Romans (chwedl yntau), ac abaty Tintern yr un modd. Wunnerful people them Romans," ebe fe, "'Twas they made The Tower of London,' d'ye see, and then they comes along here to do other things. They was no stay-athomes I can assure you. And its the stay-at-homes are the very people I can't 'bide. Why! they knows nothing. Some of 'em aint even been to Myrthyr."

So you've travelled I can see," ebe Wat.

"Lor' bless you, sir," eb efyntau, a'i barch yn dechreu ei amlygu ei hun i'r teithiwr dieithr," I've seen summat in my toime. Been to Barnet Fair once, sir, and Bath twoice (gwasgiad ar fraich Wat gan Marged am hyn), "and I very neely went for a sojer to Meriky too (gwasgiad caletach fyth) if m'old man hadna bought me out."

Bu tawelwch am ennyd ar hyn, oblegid nid dewis oedd Wat gymharu hanes ei deithiau ei hun, a throion y gyrrwr siaradus hwn.

Ond y Sais ni fynnai ymdawelu, ac ebe fe er mwyn ailymaflyd yn yr ymgom, As I sez, sir, them Romans was wunnerful people. Some sez that they dug iron in this here Forest-o'-Dean, away there ayond Wye on our right. And some even sez the Foresters now, NOW, are nothing but Romans reely. I'm jolly sarten they be none on 'em English or Welsh. Funny, aint it?"

"Very," ebe Wat, "and what in particular makes you think that they are Romans?"

"O, there's cockfightin' to start, they've been a—doing it for ages and ages, 'fore we English ever thought on 't, and a deuce of a long time 'fore we larnt it to the Welsh."

"Who'd have thought it?" oedd unig ateb Wat i hyn oll, er bod ei feddwl yn gyffrous iawn. Daliai i edrych yn synfyfyriol i'r pellter draw, a theimlai law ei wraig yn gafaelyd yn ei fraich, ac yn ei gwasgu'n dyn.

Dygwyd ei feddwl yn ol o'i hysbysu gan y gyrrwr gwybodus fod Castell Raglan hefyd wedi ei godi gan y Rhufeiniaid. Some sez, sir, that it was Julius Caesar done it, but I 'as my own opinion about that matter, for I can prove twa'nt anything o' the sort. As a matter of fac', 'twas irrected by Romeo Juliet and none other."

Ni bu nodiad ar hyn o du y Cymro, ac ni bu nemor hwyl siarad am "Romeo Juliet" nac arall o hynny i'r Fenni, lle yr oedd ychydig o seibiant a newid ceffylau yn eu haros.