Neidio i'r cynnwys

Y Broblem Ddwyieithog yn yr Ysgol Uwchradd yng Nghymru/Astudio Iaith

← Cefndir yr Ysgol Uwchradd yng Nghymru Y Broblem Ddwyieithog yn yr Ysgol Uwchradd yng Nghymru

gan Adran Gymreig y Weinyddiaeth Addysg

Cynlluniau Gwaith →

2
Astudio Iaith

NID YDYW CYMRU OND UN WLAD YMHLITH AMRYW O WLEDYDD dwyieithog. Y mae'r term "dwyieithedd" mor eang ei ystyr y dyddiau hyn fel y mae'n rhaid diffinio mesur y "ddwyieithedd" mewn gwlad, cyn mynd ati i drafod ei heffaith ar addysg. Ceir braslun cyffredinol o'r sefyllfa yn y paragraff o Adroddiad Norwood a ddyfynnwyd eisoes. Rhydd yr ystadegau isod, a gymerwyd o gyfrif 1931, ddisgrifiad o un agwedd o'r sefyllfa, sef ei maint:

Cyfanrif y Boblogaeth (Tair oed a throsodd) Cymraeg yn unig Cymraeg a Saesneg Saesneg yn Unig
2,472,378 97,932 811,329 1,563,117

Nid ydyw dwyieithedd yn broblem sy'n arbennig i Gymru; y mae'r un mor ddyrys mewn gwledydd fel Belg a Deheudir Affrig. Ond y mae'r amgylchiadau mewn gwledydd dwyieithog yn amrywio gryn lawer, ac er mor fuddiol yw ystyried sut y ceisiodd gwledydd eraill ddatrys y broblem hon, nid yw'n dilyn y gellir cymhwyso'u casgliadau fel rhai addas i Gymru. Gellir dweud mai llywodraeth ganolog a fu'n penderfynu'r mater mewn gwledydd eraill, a bod eu penderfyniadau wedi eu cymhwyso'n gyffredinol drwy'r ysgolion, ac weithiau yn y sefydliadau addysgol uwchradd. Nid dyma'r sefyllfa yng Nghymru. Yr ydym yn parhau i chwilio am ateb cyflawn i'n problem ni, ond nid oes unrhyw uchel awdurdod i'w orfodi arnom. Y mae natur gynhenid gweinyddiad addysg yn y wlad hon yn gofyn am gydweithrediad rhwng y llywodraeth ganolog a'r llywodraeth leol, rhwng gweinyddwyr ac athrawon, a rhwng cynrychiolwyr cyhoeddus a rhieni.


Y mae i'r gair "dwyieithog" amryw o ystyron. Yng Nghymru daeth y gair bron i olygu un sy'n siarad Cymraeg, oherwydd fel rheol, gellir cymryd yn ganiataol ei fod yn medru'r Saesneg hefyd. Pan sonnir am rai rhanbarthau ac ysgolion " dwyieithog," golygir rhanbarthau neu ysgolion lle y siaredir Cymraeg yn ogystal â Saesneg gan y mwyafrif o'r plant. O ganlyniad, problem ddwyieithog Cymru, fel problem gwledydd eraill, ydyw cymodi hawliau iaith rymusach ag un llai grymus. Y mae hawliau'r gyntaf yn amlwg. Iaith y wlad y mae Cymru ynghlwm wrthi drwy gysylltiadau economeg, daearyddiaeth a gwleidyddiaeth yw hi; iaith a ddefnyddir gan fwy a mwy o bobl mewn busnes a thrafnidiaeth dros ran helaeth o'r byd: iaith un o lenyddiaethau mwyaf y byd. Geilw hawliau'r Gymraeg am bwyslais gwahanol, eithr nid ydynt yn llai pendant: hi yw iaith frodorol Cymru: hyhi hyd yn hyn yw mamiaith tua dwy ran o bump o boblogaeth Cymru: y mae'n iaith a chanddi draddodiad a llenyddiaeth a flodeuodd am fil o flynyddoedd a mwy.

A. Safle'r Gymraeg yn Ysgolion Uwchradd Cymru

O ystyried ystadegau sy'n dangos safle bresennol y Gymraeg yn Ysgolion Uwchradd Cymru ynghyd â ffeithiau eraill daw rhai casgliadau cyffredinol yn amlwg wrth astudio safle'r iaith yn yr ysgolion:

(a) Nid oes gan ysgolion gramadeg Cymru fel cyfangorff ddim polisi, hyd un oed o'r math mwyaf cyffredinol, y gellir trwyddo ddiffinio lle a swyddogaeth yr iaith Gymraeg yn yr ysgol. Yn hyn o beth, y mae'n debyg bod Addysg Uwchradd Cymru yn hollol ar ei phen ei hun.

(b) Allan o'r 52,412 o blant yn yr ysgolion gramadeg yn Ebrill 1946, nid oedd ond 21,515 (ychydig dros 40%) a astudiai'r Gymraeg fel pwnc. O'r ieithoedd eraill, heblaw Saesneg, a astudid yn y Chweched Dosbarth, yr oedd Ffrangeg, Almaeneg, a Lladin, yn y drefn hon, o flaen Cymraeg. O blith yr 8,198 o blant a geisiodd am Dystysgrif Ysgol Bwrdd Canol Cymru yn 1946, cymerodd 34% Gymraeg yn yr arholiad.

(c) Yn Ebrill, 1946, mewn 10 ysgol yn unig, allan o 151, y ceid y plant i gyd yn cymryd y Gymraeg i fyny at y Dystysgrif Ysgol. Yn y lleill, yr oedd y sefyllfa'n amrywio. Mewn rhai ysgolion ni chymerir Cymraeg o gwbl. Mewn rhai eraill gellir dewis nifer o bynciau yn lle'r Gymraeg (naill ai o'r cychwyn, neu yn yr ail flwyddyn neu'r drydedd) fel nad yw'n bosibl i'r plentyn gymryd Cymraeg i fyny at safon y Dystysgrif Ysgol ond ar draul colli rhyw bwnc arall (Ffrangeg fel arfer) sydd o ddiddordeb iddo, neu'n debyg o fod yn angenrheidiol i'w alwedigaeth yn y dyfodol. Y mae'r ffaith bod y polisi hwn yn nodweddiadol o drefniant llawer ysgol yn yr ardaloedd Cymraeg yn gwneud sefyllfa ddrwg yn waeth fyth. Amod cyntaf polisi iaith iach yn yr ysgol uwchradd ydyw bod unrhyw blentyn sy'n awyddus am hynny yn medru cymryd Cymraeg i fyny at unrhyw bwynt yn y maes llafur, heb gael ei rwystro gan gymhlethdod unrhyw drefniant sy'n ei orfodi i ddewis rhwng Cymraeg ac unrhyw bwnc arall a fo'n ddiddorol neu'n angenrheidiol. Mae trefniant ystwyth felly mewn llawer ysgol yn debyg o olygu chwanegu at nifer y staff.

(d) Gresyn bod cynifer o blant sy'n siarad Cymraeg ac yn cymryd Cymraeg yn arholiad y Dystysgrif Ysgol, yn cael eu paratoi o hyd ar gyfer y papurau ail-iaith, a gynlluniwyd ar gyfer plant â'u mamiaith yn Saesneg. Ni all yr effaith a gaiff hyn ar y plant eu hunain lai na bod yn niweidiol; ar wahan i'r ffaith eu bod yn colli'r ddisgyblaeth a'r gwerth diwylliannol a ddylai gydfynd ag astudio'r famiaith o ddifrif yn yr ysgol uwchradd, y mae'r amser sy'n angenrheidiol iddynt baratoi ar gyfer yr arholiad mor gymharol fach, nes bod tuedd ynddynt i edrych ar y Gymraeg fel" dewisiad rhwydd," ac oherwydd hynny, y mae'r iaith yn colli ei hurddas a'i dylanwad.

(e) Cyfeiria'r sylwadau hyn yn unig at safle anfoddhaol y Gymraeg fel pwnc yn addysg yr ysgol. Eithr pan roddir ystyriaeth i le'r Gymraeg fel cyfrwng addysg, y mae'r sefyllfa'n llai boddhaol fyth. Nid oes ond ychydig o ysgolion uwchradd yng Nghymru sy'n defnyddio'r Gymraeg hyd yn oed i raddau helaeth fel cyfrwng addysg. Yn yr ardaloedd Cymraeg, rhaid defnyddio'r Gymraeg, fwy neu lai, yn y dosbarthiadau isaf, yn unig am fad gafael y plant ar y Saesneg heb gyrraedd y safon lle gellir defnyddio'r iaith yn rhwydd fel cyfrwng hyfforddiant. Y nôd, er hynny, ydyw cyrraedd y safon hon cyn gynted ag y gellir, ac arwahan i'r ysgolion hynny sy'n defnyddio'r Gymraeg i ddysgu Hanes Cymru, Addysg Grefyddol a phynciau tebyg, Saesneg yn unig ydyw'r cyfrwng erbyn i'r plentyn gyrraedd ei drydedd flwyddyn yn yr ysgol. Erbyn hynny, nid oes i'w famiaith le o gwbl yn y maes llafur, ond fel un pwnc ymhlith llawer eraill, ac ar ben hynny, gall mai pwnc dewis yn unig ydyw.

Y mae rhesymau amlwg paham na ellir defnyddio'r Gymraeg fel yr unig gyfrwng heddiw yn yr ysgolion uwchradd, ac nid oes eisiau eu hailadrodd yma. Ond nid ydyw'n dilyn, serch hynny, mai'r Saesneg a ddylai fod yr unig gyfrwng. Rhoi'r plentyn ar ben y ffordd i ddefnyddio'r ddwy iaith a ddylai fod y polisi cyffredinol mewn gwlad ddwyieithog, ac y mae cyflwr y Gymraeg a'i rhagolwg heddiw yn adlewyrchu'n amlwg ddiffyg polisi felly. Nid unrhyw wendid cynhenid yn yr iaith ei hun sy'n peri bod y Gymraeg yn analluog i ymdrin yn llawn â gwareiddiad modern yn ei holl agweddau, ond i raddau helaeth, y faith na cheisiodd y sefydliadau addysgol uwchradd, yr Ysgolion Uwchradd, y Colegau Hyfforddi, a'r Brifysgol, ddefnyddio'r Gymraeg o ddifrif fel cyfrwng hyfforddi. Petai'r ewyllys yn bod, byddai'r fath anawsterau â diffyg llyfrau a geirfa dechnegol wedi eu symud ers tro, oherwydd o fewn y pum mlynedd ar hugain diwethaf, trechwyd yr un anawsterau yn union ym Melg a Phalesteina, a heddiw, defnyddir Fflemiseg yn yr ardaloedd hynny ym Melg lle siaredir hi, a Hebraeg ym Mhalesteina, fel cyfryngau hyfforddi drwy holl faes addysg, o'r Ysgol Gynradd i fyny, gan gynnwys y Brifysgol. Y mae'r ysgrifen ar y mur yn amlwg ddigon: naill ai mae'n rhaid i'r iaith Gymraeg fod yn barod i gyfarfod â gofynion y byd modern, neu fe dderfydd o'r tir.

Seiliwyd y sylwadau hyn ar y ffeithiau fel y maent, ac y maent yn gyson â'r egwyddorion addysgol sydd wrth wraidd dysgu iaith o dan amodau diweddar. Byddai'r egwyddorion hyn yn briodol mewn unrhyw wlad ddwyieithog, ac nid ydynt yn llai priodol i Gymru. Rhaid inni yn awr ystyried eu harwyddocad ynglŷn â chadw a throsglwyddo iaith a diwylliant Cymru yn ein hysgolion uwchradd.

Bydd yr amgylchiadau yn y gwahanol fathau o ysgolion uwchradd yn y dyfodol yn amrywio'n fawr, a bydd eu meysydd llafur yn amrywio yn yr un modd. Bydd rhai ysgolion yn parhau i baratoi y rhan fwyaf o'u plant, onid pawb ohonynt, ar gyfer arholiadau cyhoeddus fel o'r blaen: bydd gan y lleill, a hwythau'n rhydd oddiwrth ofynion allanol felly, gyfle i fentro i fyd arbrawf.

Yn yr ysgol uwchradd fodern yn yr ardaloedd Cymraeg a'r ardaloedd dwyieithog, ni ddylai fod anhawster i bob plentyn astudio'r Gymraeg drwy gydol ei arhosiad yn yr ysgol, naill ai fel iaith gyntaf neu fel ail iaith. Yn y rhanbarthau Seisnig o Gymru, nid oes un rheswm pam na ddylai plentyn o gartref di-Gymraeg, ar ddiwedd ei yrfa yn yr ysgol ddeall cryn dipyn o Gymraeg llafar, a chael mwynhad wrth ddarllen a deall llyfrau Cymraeg syml, a chylchgronau Cymraeg, a siarad Cymraeg o fewn terfynau cyfyng. Am beth amser, hwyrach mai ar ddeall Cymraeg llafar a Chymraeg llyfr, yn hytrach nag ar siarad ac ysgrifennu'r Gymraeg y dylai'r pwyslais fod. Trwy hyn, gellir rhoi yn llaw'r plentyn foddion i gadw cysylltiad â'r iaith ar lefel oedolion, tra bydd talu gormod o sylw i siarad yn cadw cynhysgaeth gyffredinol y plentyn ar lefel rhy isel i fod o ddefnydd iddo ar ôl gadael ysgol.

Yn yr ysgolion gramadeg cwyd problem wahanol gan fod rhaid ystyried y Gymraeg nid yn unig yn ei pherthynas â'r Saesneg ond hefyd yn ei pherthynas ag ieithoedd modern eraill ac â Lladin a Groeg.

Cyn belled ag y mae a fynno â dysgu iaith, dyletswydd gyntaf yr ysgol uwchradd, fel yr ysgol gynradd hithau, yw datblygu gwybodaeth y plentyn o'i famiaith a'i llenyddiaeth, a'r defnydd a wna ohoni. Golyga hyn y dylid dysgu Cymraeg i bob plentyn sy'n siarad Cymraeg gartref, drwy gydol ei holl gwrs cyffredinol. Yn yr un modd, dylai'r disgybl sy'n siarad Saesneg gartref yntau ddysgu Saesneg dros yr un cyfnod. Nid boddhaol dim llai na hyn: ac ar sail hyn yn unig y dylid ystyried lle'r ieithoedd eraill.

Bychan iawn yw nifer y plant di-Gymraeg sy'n astudio'r Gymraeg fel ail-iaith, ac mewn rhai ysgolion yn yr ardaloedd Seisnig, ni ddysgir y Gymraeg o gwbl. Ond ysgolion yng Nghymru yw'r rhain yn ogystal â'r lleill, er bod tuedd i anghofio hyn weithiau, ac wrth gynghori'r plant ynghylch eu dewis o ail iaith, dylent ystyried hawliau priodol y Gymraeg i fod iaith eu dewis. Wrth wneud hyn, byddai eu gwasanaeth i'r genedl yn fawr, trwy greu yn y bobl ifainc ymhob cwr o Gymru yr ymdeimlad eu bod yn perthyn i'r un gymdeithas.

Nodiadau

[golygu]