Y Broblem Ddwyieithog yn yr Ysgol Uwchradd yng Nghymru/Cefndir yr Ysgol Uwchradd yng Nghymru
| ← Rhagair | Y Broblem Ddwyieithog yn yr Ysgol Uwchradd yng Nghymru gan Adran Gymreig y Weinyddiaeth Addysg |
Astudio Iaith → |
Y BROBLEM DDWYIEITHOG YN YR
YSGOL UWCHRADD YNG NGHYMRU
I
Cefndir yr Ysgol Uwchradd yng Nghymru
YN Y CYFNOD RHWNG PASIO DEDDF ADDYSG GANOLRADD CYMRU (1889) a chyhoeddi Adroddiad y Pwyllgor Adrannol ar "Y Gymraeg mewn Addysg a Bywyd" (1929) cafodd safe'r Gymraeg yn Ysgolion Uwchradd Cymru fwy o sylw. Yn Adroddiad y Pwyllgor caed nid yn unig awgrymiadau gwerthfawr, ar sut i wella safle'r Gymraeg, ond hefyd amlinelliad o bolisi ar gyfer pob math o ysgol a sefydliad addysgol. Yn y cyfamser, bu peth cynnydd, ond bu'r cynnydd hwnnw'n arafach na'r hyn a ddisgwylid gan lawer, ac ni fu'n gyson dros holl faes y datblygiad, fel y bwriadwyd gan Adroddiad y Pwyllgor Adrannol. Bu cryn ysgrifennu ar y pwnc, a gwnaeth yr Adran Gymreig hithau gyfraniad cyson. Ei chyhoeddiad diweddaraf yw Memorandwm yn ymdrin â gwaith ysgolion cynradd. Cafodd dderbyniad da, ac fe'i hailargraffwyd oherwydd y galw parhaol sydd amdano. Y mae'r ehangu ar Addysg Uwchradd sydd wedi cychwyn eisoes, yn pwysleisio'r angen am drafod y broblem yn yr ysgol uwchradd, ac i gwrdd â'r angen hwnnw y lluniwyd y pamffled hwn.
Gwelir datganiad cyffredinol o'r broblem yn yr ysgol uwchradd ym Mhennod XIV o Adroddiad Norwood. Dyma a ddywed:
(i) Y mae Cymru'n wlad ag iddi ei hiaith a'i hanes a'i diwylliant ei hun.
(ii) Yng Nghymru wledig, sy'n cynnwys tri chwarter o arwynebedd y wlad, y mae'r mwyafrif o'r trigolion yn dal at y Gymraeg fel iaith y cartref. Yn ardaloedd diwydiannol Deheudir Cymru, Saesneg yw iaith y mwyafrif, fel y mae hefyd i raddau mewn ambell arfordir, ac ar y gororau, er bod y lleiafrif yn sylweddol.
(iii) Y mae dros fil o flynyddoedd o hanes i lenyddiaeth a sefydliadau diwylliannol Cymru. Y mae eu bywyd a'u grym yn dal hyd heddiw. Ceir llawer o ddarllen ar ryddiaith a barddoniaeth ysgrifenwyr Cymraeg modern: pery cylchgronau wythnosol a misol i ddal gafael ar fywyd y bobl : ffynna'r ddrama Gymraeg. Llwyddwyd i gynnal yr Eisteddfod Genedlaethol—sefydliad sydd yn ymwneud â Llenyddiaeth a Cherddoriaeth, â'r Ddrama, â'r Crefftau, ac â Chelfyddyd,—er ar raddfa dipyn yn llai, drwy holl flynyddoedd anodd y Rhyfel, ag eithrio un.
(iv) Y mae Cymru ynghlwm wrth Loegr, o safbwynt daearyddiaeth, economeg a gwleidyddiaeth. Cafodd bechgyn a merched Cymru swyddi dros Glawdd Offa, a'r Saeson hwythau swyddi yng Nghymru. Gellir dweud felly fod i'r ysgol ramadeg yng Nghymru ddwy ddyletswydd arbennig, yn ogystal â'r dyletswyddau hynny sy'n gyffredin iddi hi a Lloegr.
(a) Rhaid iddi ofalu am iaith, llenyddiaeth, hanes a diwylliant Cymru. Yn fwyaf arbennig, rhaid rhoi digon o gyfle i'r plentyn sy'n siarad Cymraeg i astudio ei iaith ei hun a'i İlenyddiaeth, a rhoi cyfle i'r plentyn di-Gymraeg i ehnill gwybodaeth o'r iaith. Ymhellach cyn iddynt ymadael â'r ysgol dylai'r ddau wybod am hanes a thraddodiadau Cymru. (b) Ar yr un pryd, rhaid sicrhau bod gan y plentyn cyn ymadael â'r ysgol, wybodaeth sicr o'r Saesneg. Rhaid iddo fedru siarad ac ysgrifennu Saesneg yn gywir ac yn ddeallus, a chael pleser a budd wrth ddarllen llyfrau Saesneg. Rhaid hefyd ei gael i sylweddoli, er mai Cymro yw yn gyntaf ac yn bennaf, ei fod hefyd mewn ystyr ehangach yn aelod o'r gymdeithas, yn wŷr ac yn wragedd, sy'n ffurfio poblogaeth yr ynys hon, ac, mewn ystyr ehangach fyth, yn aelod o gymdeithas y cenhedloedd a lunia'r Ymerodraeth Brydeinig.
Dengys y datganiad uchod yn glir beth yw dyletswydd yr ysgol uwchradd yng Nghymru. Yn anad dim byd arall, dylai wneud i'r plant sylweddoli eu dinasyddiaeth Gymreig, a'r traddodiad a'r diwylliant sy'n eiddo iddynt, a rhoi iddynt wybodaeth am y wlad trigant ynddi ac am fywyd a gwaith ei phobl. Mae'n amlwg y dylent hefyd sylweddoli breintiau a dyletswyddau eu dinasyddiaeth Brydeinig a'u cyfrifoldeb ehangach: eithr bydd eu hymateb i'r problemau hyn yn fwy byw, a'u cyfraniad i ddiwylliant ehangach yn fwy gwerthfawr, os bydd ganddynt sail gadarn yn nhraddodiadau eu gwlad eu hunain.
{{c|A. Nodweddion Arbennigy Diwylliant Cymreig
Bu cymaint o siarad ac ysgrifennu ar y diwylliant Cymreig yn ddiweddar nes bod perygl mawr i'r geiriau golli eu gwir ystyr. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf hyn, defnyddiwyd y gair" diwylliant gan gymaint o ysgrifenwyr mewn cynifer o ystyron fel mai buddiol yw diffinio ar y dechrau beth yn gymwys a olyga'r gair yn y Memorandwm hwn. Gellir diffinio diwylliant unrhyw genedl fel ei ffordd hi o fyw. Yn ddiamau, gellir sôn am y fath beth â diwylliant Ewropeaidd, gan fod elfennau yn niwylliannau holl bobloedd Ewrob sy'n gyffredin iddynt i gyd. Y mae cenhedloedd Ewrob wedi byw yn agos i'w gilydd am ddigon o amser i fenthyca credoau, moesau, arferion, ac leithoedd ei gilydd, ac felly i ddatblygu rhyw fath o synnwyr Ewropeaidd. Ond y mae pob gwlad yn datguddio yn ei chredoau a'i moesau, ei defodau a'i harferion a'i llenyddiaeth, elfennau sy'n arbennig iddi hi ei hun. Trwy ddatblygu'r rhai hyn, trwy greu amodau sy'n rhoi cyfle i ddawn arbennig y genedl flaguro—dyma fel y gall pob gwlad wneud ei chyfraniad ei hun i fywyd a llenyddiaeth. Y mae hyn yn wir am bob agwedd ar weithgaredd dyn, am athroniaeth a gwleidyddiaeth, am wyddoniaeth, am lenyddiaeth a'r ddrama, am gelfyddyd a cherddoriaeth: pan soniwn am athroniaeth, neu feirniadaeth ddiwedd—ar, golygwn ryw synthesis y cyfrannodd gwŷr a gwragedd o wahanol wledydd yn helaeth ato a gwaith pob un ohonynt, ar wahan, yn dwyn ôl diwylliant brodorol yr awdur.
Wrth sôn am Ddiwylliant Cymreig, golygir felly yr elfennau hynny ym mywyd a gwaith y Cymry sy'n nodweddiadol ohonynt, ac sy'n eu gwahaniaethu oddi wrth grwpiau cenedlaethol eraill. Gellir gweld yr elfennau hyn yn aml ar eu pennau eu hunain, neu wedi'u gweu yn batrymau cymhleth â rhai eraill sy'n gyffredin iddynt hwy ac i'r Saeson a chenhedloedd Ewropeaidd eraill: neu, hwyrach, â rhai sy'n gyffredin i gylch ehangach. O'r elfennau hyn, yr un sydd fwyaf nodweddiadol o'r rhan fwyaf o'r cenhedloedd yw eu hiaith. Y mae hyn yn wir am Gymru yn arbennig; wrth fynd ati i drafod addysg yng Nghymru " medd Adroddiad Norwood, " rhaid ystyried yn gyntaf gwestiwn cadw'r iaith, gan na fyddai yng Nghymru, o leiaf, fawr ystyr i ddiogelu'r diwylliant cenedlaethol, heb fod hynny'n golygu, yn anad dim, gadw'r iaith."
Felly, mae'r ddadl dros wneud diwylliant Cymru yn gefndir i gynllun cyffredinol addysg yn yr ysgol uwchradd yng Nghymru, yn ddigon amlwg. Nid oes unrhyw ffordd arall i'r plentyn dyfu'n ddinesydd Cymreig cyflawn, a chyflwyno'i gyfraniad ei hun i ddiwylliant a dinasyddiaeth Prydain, Ewrob, ac wedi hynny, y byd. Ni sylweddolir yn ddigon trwyadl yn ysgolion Cymru beth yw cyfraniad Cymru eisoes i lên Ewrob, ac nid oes unrhyw reswm paham na ddylai cyfraniadau gwledydd bychain barhau i fod o wasanaeth i'r byd modern yn ei ymgais i sefydlu ffurfiau cymdeithasol newydd. Bu Cymry fel Robert Owen, Henry Richard a'r Arglwydd Davies yn arweinwyr gwrol yn y symudiadau pwysig i geisio sefydlu mudiad cydwladol i gadw heddwch y byd.
Dyma'r prif reswm, felly, dros gysylltu'r plentyn Cymraeg â diwylliant Cymru; heb y fath brofiad, y mae heb wreiddiau. Amddifad fydd o faen prawf gwerthfawr i brofi dilysrwydd profiadau newydd mewn bywyd a llên, ac o'r dechneg a'i galluoga i ddeall patrwm amrywiol bywyd. Y mae'r rheswm, felly, yn un seicolegol gywir, ac o safbwynt cyfrifoldeb addysgol, y mae'n hanfodol. Y mae rhesymau eraill sydd yr un mor rymus er efallai yn llai amlwg. Y mae'r diwylliant Cymreig yn werth ei gadw er ei fwyn ei hun; y mae cynhyrchion beirdd ac ysgrifenwyr rhyddiaith Cymru, ei dramodwyr a'i phregethwyr enwog, yn waith y gall cenedl fach fod yn wir falch ohono. Dylai ysgol wneud i'r plant ymfalchio'n urddasol yng ngorchestion diwylliannol eu pobl eu hunain.[1]
Defnyddiwyd y term "cadw'r diwylliant Cymreig," ac y mae perygl camddeall y gair "cadw "o'i ddefnyddio yn y cysylltiad hwn.
Y mae'n bosibl dod i ystyried y diwylliant Cymreig fel rhywbeth statig, rhywbeth i edrych arno, ac i siarad amdano, a'i edmygu fel crair mewn Amgueddfa, neu fel goroesiad anthropologaidd hynod ar gyrrau gorllewinol y wlad hon : camgymeriad o'r mwyaf fyddai tybio felly. Nid yw diwylliant cenedlaethol yn ddim, onid yw'n fyw. Etifeddwn ein traddodiadau i chwanegu atynt ac i'w trosglwyddo i'n plant. Ni all na ddêl newid dros ein hiaith a'n defodau, ein dulliau a'n harferion, mewn gair, ein ffordd o fyw; rhaid iddynt ymgyfaddasu fel bo amgylchiadau yn newid, ac adnewyddu eu nerth drwy gyfathrach â'r byd, os ydynt am fyw o gwbl. Sylweddolir hyn gan blentyn sydd â'i wreiddiau yn ddwfn yn niwylliant a thraddodiad ei wlad ei hun: fe ŵyr mai po fwyaf yr ymddangosant fel pe'n newid, mwyaf oll yr arhosant yr un.
B. Diwylliant a'r Ysgolion
Y mae llawer o elfennau amrywiol yn niwylliant cenedl. Y rhai pwysicaf ydyw ei Hiaith a'i Llenyddiaeth, ei Hanes a'i Daearyddiaeth, ei Chrefydd, ei Llên Gwerin, ei Cherddoriaeth, a'r arddangosiadau allanol hynny a gynhwysir yn y term Diwylliant Materol. Er bod dosbarthiad fel hwn yn gyfleus i lawer pwrpas, ac yn cyfleu'r syniad bod yr elfennau hyn ar y lefelau academaidd uchaf yn ffurfio gwahanol feysydd astudiaeth, nid oes ffin bendant yn eu gwahaniaethu hyd yn oed ar y lefelau hynny. Unoliaeth organig yw diwylliant, ac agweddau arno ydyw'r elfennau a nodwyd rhaid felly gynnwys yr holl agweddau hyn, os am ddarlun cyflawn ohono, oherwydd bydd gadael rhai ohonynt allan yn sicr o anffurfio tipyn ar y darlun. Y camddarlun hwn o Gymru fel gwlad y gerdd a'r gân, yw'r un a roddir yn aml i oleuo'r dieithryn. Dyma'r darlun a geir mewn ambell nofel a drama a ffilm ddiweddar: y mae'n gam, gan mai darn o'r darlun yn unig yw.
Dylid sylfaenu maes llafur yr ysgol ar gymaint ag sy'n bosibl o'r elfennau hyn. Yn hyn o beth, y maent, bob un, yr un mor bwysig, ond pan geisir cymharu diwylliant Cymru â diwylliant Lloegr neu unrhyw un o genhedloedd mwyaf Ewrob, gwelir bod gan yr iaith Gymraeg le yn niwylliant Cymru sydd ar ei ben ei hun, o'i gymharu â safle'r Saesneg, neu'r Ffrangeg, neu'r Almaeneg yn niwylliannau eu gwledydd hwy. Pobl yn bugeilio hyd yr ucheldiroedd oedd y Cymry, heb feddu ar gyfoeth y byd hwn, ac anaml y cyraeddasant safon uchel ym maes pensaerniaeth neu arluniaeth, neu gerddoriaeth offerynnol, oherwydd rhaid wrth noddwyr sy'n ddigon cyfoethog i noddi a chynnal yr artist, neu i brynu ei waith. Yng Nghymru, bu i ddiwylliant ei fynegi ei hun yn arbennig drwy'r celfyddydau hynny na ddibynnant ar bwrs neb—celfyddydau iaith, ar lafar neu ar gân, a thrwy'r crefftau gwledig. Dengys hyn bwysigrwydd arbennig yr iaith ei hun: hyhi ydyw cyfrwng popeth a fu ac y sydd fwyaf aruchel yn niwylliant Cymru. Ei beirdd a'i hysgrifenwyr rhyddiaith, ei hareithwyr ar lwyfan ac mewn pulpud, ei dramodwyr, ei chantorion: yn eu gwaith hwy y gwelir gogoniant y diwylliant Cymreig, ac os derfydd am yr iaith, derfydd amdano yntau hefyd. Nid oes gobaith i neb dreiddio i adnabyddiaeth lwyr o unrhyw ddiwylliant cenedlaethol heb wybod iaith y genedl. Y mae hyn yn arbennig wir am Gymru. Mae'n wir y gellir gwneud llawer drwy gymorth cyfieithiadau, gan gofio bob amser fod llinell derfyn i bosibliadau cyfieithu. Er enghraifft ni ellir cyfleu nodweddion arbennig y Canu Caeth yn dda drwy gyfieithu.
Ni ellir, felly, roddi gormod o bwyslais ar le'r iaith Gymraeg ym maes llafur yr ysgol, a dyna'r pwnc a drafodir yn y yn y bennod nesaf.
Nodiadau
[golygu]- ↑ "Y mae ysgol yn dibynnu llawer mwy ar awyrgylch y diwylliant cenedlaethol y'i trwythir hi ynddo, nag ar yr awyrgylch pedagogaidd hwnnw sydd y tu mewn iddi."
ORTEGA Y GASSET. Mission of the University, p. 38.