Y Ddau Adda (testun cyfansawdd)

←

Y Ddau Adda (testun cyfansawdd) gan Dafydd Rhys Williams (Index)

→

I'w darllen pennod wrth bennod gweler Y Ddau Adda

Y DDAU ADDA

Sef y Ddau Ddyn, yr Anianol a'r Ysbrydol

"Felly hefyd y mae yn ysgrifenedig:
Y dyn cyntaf, Adda, a wnaed yn enaid
byw, a'r Adda diweddaf yn ysbryd yn
bywhau" (1 Cor. 15:45).

GAN "INDEX"
(Gol. "Y Drych")

1919
PRESS OF THOS. J. GRIFFITHS & SONS
UTICA, N. Y.

CYNWYSIAD
Rhagdraeth
Y Ddau Adda

RHAGDRAETH

Amcan y llyfryn bychan hwn yw chwilio i fewn i ddau ddull o feddwl a ffynodd oddiar gychwyniad y teulu dynol. Bydd a fyno'r drafodaeth a natur y meddwl, a darganfyddiad gwirionedd. Pan yn son am "wirionedd, " daw y ddau ddull hwn yn mlaen yn ddioed i gynyg eu gwasanaeth, fel y gwnaethant yn mhob oes. Pa fodd i ddod o hyd i'r gwirionedd? Ai drwy ddadguddiad ai drwy sylwadaeth? Ac a y ddau ddull o feddwl yn reddfol i gynal bob un ei athrawiaeth. Y gred hynaf yw mai dadguddiad yw; y ddiweddaraf mai sylwadaeth.

Ebe R. Browning, "Knowledge stands on my experience"; ac ebe Shakespeare, "Experience is by industry achieved"; ac eto ebe dysgawdwr arall:

"To Truth's house there is a single door Which is Experience."

Y tu allan i gylch profiad y ffyna tybion o bob math, ac fel y dywed Longfellow:

"Never man pursuing his own fancies Can satisfy our nobler deeds."

Y mae yn werth sylwi mai cynyrch profiad yw y gallu i werthfawrogi profiad. Bu y byd am lawer o oesau heb ganfod gwerth profiad, a hyn ganfyddir heddyw gan yr ystyriol pan yn tramwyo yn mhlith dynion. Cenfydd na roddir hyd yn nod heddyw ei le i brofiad. Tybion a dychymygion gant y sylw a'r parch. Adeiladwyd crefydd ac athroniaeth ar draddodiad, sef tybion a dychymygion y tadau o ddechreu amser, neu oesau y byd. Dylynid y tybion hyn i bob cyfeiriad, a chyfrifid y tybion hyn gan mwyaf yn ddadguddiadau oddi uchod. Y mae yn ddyddorol sylwi fel y coelid fod y tybion hyn o darddiad goruwch ddynol, am y tybid mai Duw oedd yn meddwl yn y meddwl dynol. Dyna dybid am ddyn gwybodus ( yn ol ansawdd ei wybodaeth ), ei fod yn cael ei feddyliau oddiwrth Dduw neu oddi wrth ddiafol, ac yn rhy fynych, tybid mai dysgybl y diafol oedd y dyn a'r wybodaeth newydd, a sail golygiad o'r fath oedd diffyg gwybodaeth a phrofiad. Cythraul feddianai bawb a addysgent rywbeth newydd i'r byd!

Y rheswm am hyn oedd y seilid gwybodaeth ar dybion yn lle ar brofiad. Wedi dyfodiad Cristionogaeth i Ewrop, aeth tybion Paganiaeth dan anmharch, a daeth rhai fawr gwell Pabyddiaeth i fri; priodolid tybion y paganiaid i ysbrydion drwg; yn ddiweddarach, priodolai y Protestaniaid dybion y Pabyddion i ysbrydion tebyg; ac eto, y gwahanol enwadau dybion hereticaidd eu gilydd i gyffelyb achosion. Drwy holl gyfnodau tybion, yr oedd yn berygl meddwl o newydd; tybio oedd yn iawn, ond tybio yn gyson a'r hen dybion dybid oeddynt yn iawn; ac yr oedd tybio yn iawn-dybiol mor boblogaidd ag ymresymu.

Anwybodaeth ac anmhrofiad oedd maes cnydiol tybio; ond gyda chynydd gwybodaeth daeth y gyneddf o sylwi, ac yn raddol daeth y meddwl ystyriol a phwyllog i ' werthfawrogi profiad, sef chwilio i fewn i bethau a ydynt fel y tybid eu bod. Yr oedd yr hen dybwyr a rhagfarn gref a ffyrnig yn erbyn chwilio. Adroddir wedi i Galileo ddyfeisio y pellwydr ei fod yn cymell dysgawdwyr eglwysig—offeiriaid a mynachod ei oes i edrych drwyddo er iddynt gael gweled drostynt eu hunain, ond ni wnaent, eithr ymgynddeiriogi yn fwy, am fod arnynt ofn y gwrthbrofid eu tybion cysegredig.

Peth diweddar yw seilio gwybodaeth ar brofiad. I fyny hyd ddyddiau Arglwydd Bacon, ar dybion ac ar resymeg seiliedig ar dybion yr adeiledid athroniaeth a duwinyddiaeth, ac ysgrifenodd efe ddau lyfr gwerthfawr i ddangos y perygl a'r oferedd o dybio, a'r budd o chwilio drwy brofiad a gofal am seiliau cedyrn i wybodaeth, ac o'i ddyddiau ef hyd heddyw, y mae profiad wedi dod i fri, ac aeth traddodiad yn dra di-barch oddigerth yn nghyngorau y tybiaethwyr.

Y mae sylwi a phrofi wedi cymeryd lle tybio a dychymygu, ac felly daeth yn naturiol yn faes hynod o ddifyr a dyddorol, am mai yr agosaf a welir oreu. Ond nid y pethau gweledig yn unig a brofir, eithr profir drwy sylwadaeth fanwl a gofalus bethau y meddwl a'r ysbryd. Nid tybio yn unig wneir mwy, eithr sylwi hefyd. Nid creu gwybodaeth drwy dybio wneir mwyach, eithr casglu drwy sylwadaeth a phrofiad. Gallai tyb eistedd yn ei dy, a chymeryd taith o gylch y byd, a chofnodi y cyfan a dyb-welodd ac a dyb-ddygwyddodd, ond nid daearyddiaeth na gwybodaeth fyddai hyny, eithr tybiaeth. Rhaid i ddyn adael a'i bentan er cael gwybodaeth drwy brofiad.

Dyma fel yr ymddygai y meddwl yn y cyfnodau cynbrofiadol. Eisteddai yr athronydd neu y dyn hysbys (beth bynag y'i gelwid) i lawr a nyddai a gweai y cyfan o'i ddysgeidiaeth allan o'i ben ei hun heb fawr neu ddim profiad. Feallai y byddai ychydig o brofiad yn y gwaith, ond byddai pwys yr athrawiaeth neu y ddysgeidiaeth yn dybion a dychymygion, a rhoddai safle y dyn hysbys yn ei oes awdurdod i'r cyfan gan y ffynai y goel yn o gyffredinol ei fod yn nghyfrinach ysbrydion, neu ei fod mewn cyfathrach a Duw neu y duwiau, ac mai drwyddynt hwy a thrwy gyfryngau cyfriniol y cai ei ddysg a'i wybodaeth.

Yr oedd y goel yn dra chyffredinol yn yr oesau gynt mai yn gyfriniol ac yn wyrthiol y cai y proffwyd, y dysgawdwr, y dyn hysbys, y dewin a'r "medicine man" eu gwybodaeth, a rhoddai y ffaith hon yn unig awdurdod i'r wybodaeth a feddent. Nid oedd ameu arni; yr oedd yn berygl ei hameu; ond daeth gormod i ameu, ac yna y dechreuodd profiad gymeryd lle tybio. Yn oesau tyb, tyb oedd y cyfan, ac ai pob tyb arall yn ddystaw yn ngwydd y dyb a wnaed yn iawn-dyb.

Yn ein hoes ni, yr ydym heb ein rhyddhau eto o faglau tybion a dychymygion, pan y meddyliom am dybion y pasiffistiaid, y cydwybodiaid, y Sosialiaid, yr I. W. W., ac eraill o wrthwynebwyr y llywodraeth yn ei hymdrech a Germani a'i hunbendod creulon a digydwybod. Rhagwelai y proffwyd gynt heddwch yn y dyfodol dysglaer, ond heddwch dwyochrog oedd: Y blaidd a drig gyda'r oen; y llo hefyd a chenau y llew; y fuwch hefyd a'r arth a borant yn nghyd; eu llydnod a gydorweddant, a'r plentyn sugno a chwery wrth dwll yr asp," &c. "Ni ddrygant ac ni ddyfethant," &c.; y blaidd, yr arth, y llew, yr asp, mwyach wedi eu newid yn eu naturiaeth. Ond ni all fod heddwch gyhyd ag y pery y blaidd yn flaidd, yr arth yn arth, ac felly yn y blaen. Gwel y doeth hyn yn y man. Ni all Ewrop gael heddwch tra y pery y German yn flaidd, arth, llewpard, llew ac asp. Y mae hyny yn brofiad; nid tyb yw.

Testyn rhagorol cyfrol neu ddwy fyddai hanes tybion yr oesau, a chymerai i fewn lawer o oesau, a chymerai i fewn lawer o oesau Cristionogaeth yn estyn i fyny hyd yn nod i'n dyddiau ni, oblegid y mae llawer o dybion yn ein hoes oleu ni. Nid yw profiad eto wedi dod i'w barch dyledus. Nodwn rai o honynt yma—rhai digon dyddorol i alw am sylw ac ystyriaeth y darllenydd.

Tyb fu ac sydd mewn bri heddyw yw y parch ga henafiaeth, yr hyn o'i ystyried a brofa beth mor hudol yw tyb. Y mae henafiaeth wedi bod mewn parch ac awdurdod annghyffredin iawn; ar y sail ei fod yn hen, yr hyn nid yw! Deuai golygiadau ac athrawiaethau yr amser gynt i lawr i ni fel pethau i'w parchu a'u hanrhydeddu ar gyfrif eu hender; fel y perchir henaduriaid o herwydd eu profiad. Credir fod yr hen yn fwy profiadol ac yn ddoethach na'r ieuainc, ac felly ystyrir hwy yn awdurdod ar bethau. Cyfrifid oesau diweddarach yn ieuengach a mwy di-brofiad, ac felly yn ffol a rhyfygus i ddwyn eu golygiadau a'u barnau eu hunain i'w rhoi yn lle eiddo henafiaeth. O herwydd hyn, ceid yr oesau gynt yn geidwadol iawn; yn ymlynu o oes i oes wrth ddysg y tadau; pob gwlad o'r braidd yn gwrthwynebu pob newydd-deb mewn dysg ac athrawiaeth. Henafiaeth oedd yn iawn; y goel oedd mai y tadau gynt oeddynt y doethaf; ac ar y goel hon y seilid y golygiad dyeithr fod y byd yn gwaethygu ac yn ymddirywio o oes i oes; fod gwybodaeth yn myned waeth waeth; y dylem ni gredu ein bod lawer yn ffolach na'r tadau; na ddylid cymeryd dim a gynygir i ni o newydd, ac fod pob ffasiwn newydd yn beryglus a phechadurus (ac y mae rhai hefyd).

Nid yn unig credid hyn gan y bobl gyffredin anwybodus, eithr defnyddid yr egwyddor hon gan lywodraethau a chyfundrefnau crefyddol paganaidd a Christionogol fel ffordd effeithiol i gadw y werin yn llonydd a diawydd am ddiwygiad. Gelyn penaf henafiaeth oedd y diwygiwr; y rhyddfeddyliwr, y dyn a feddyliai drosto ei hun; y truan a ameuai anffaeledigrwydd henafiaeth, ac a anturiai gyhoeddi rhywbeth newydd i'w oes. Galwn ef yn 'druan' am mai carchar neu angeu oedd ei wobr, yn hwyr neu hwyrach. Dywedai un o ddoethion gwareiddiad Rhufain gynt na ddylid newid dim yn y cylch crefyddol, ac ebe un o'r ymerawdwyr, dylai y mab wisgo dillad ei dad, a'r ferch wisg ei mam. Dyna oedd athrawiaeth anffaeledig henafiaeth. Yr hyn allai diwygiwr ddysgwyl yn mhob gwlad (hyd yn ddiweddar) oedd cortyn am ei wddf neu dan i'w losgi.

Pan yr ystyriom mai ar dyb y seilid cymaint o wybodaeth, a chrefydd henafiaeth, gellid tybio y croesawid dyn a gynygiai rywbeth newydd, gan na ellid dysgwyl gwellhad o unrhyw fath heb ryw gymaint o newidiad. Rhaid newid i wella; ond wedi'n, pa wella ellid ar bethau wedi eu cael i waered oddiuchod, o'r lle y daeth pob daioni a bendith? Y dyb hon safai ar ffordd pob diwygiad. Felly hawdd yw canfod mai y rhwystr i wareiddiad oedd y goel mai dwyfol o darddiad oedd dysg, a chrefydd a sefydliadau y tadau. Ond myned yn ol yn ddigon pell, elid i bresenoldeb Duw neu y duwiau. Yr oedd y gwroniaid a'r enwogion oll a sefydlasant deyrnasoedd y ddaear yn blant y duwiau o dduwiesau neu o fenywod. Gelwir y Mikado o Japan yn Fab y nefoedd, ac y mae "Mich und Gott" y Kaiser wedi dod yn ddiareb. Yn y man y daw dyn i gredu nad oes a fyno Duw a'r Kaiser a'r Swltan, &c., myned fydd rhaid i'r dyhirod creulon ac aflan. Felly pan y codai unrhyw ameuaeth, elid yn ol i ffynonellau cenedliad a sefydliad pethau, a cheid fod pob twyll o benodiad dwyfol, fel y Pab o Rhufain, y gaethfasnach, Brigham Young, hawl ddwyfol breninoedd, a llawer o bethau drwg, aflan a chreulon eraill.

Seiliedig ar dybion oedd y cyfan. Pan yr ystyriom safle henafiaeth, nid yn hen oedd y byd gynt, ond yn ieuanc; ac yn hytrach na'i alw yn henafiaeth, ieuancafiaeth ddylesid ei alw; oblegid nid oedd ond plentyndod y byd. Dyna amlyga ac a gadarnha profiad i ni. Felly arweinia hyn ni yn ddi-oed i ameu doethineb y cynoesau am fod y byd y pryd hwnw a'r meddwl dynol hefyd yn blentynaidd. Y ffaith yw fod y byd heddyw yn henach nag y bu erioed, a henafiaeth y byd yw ein hoes ni, a bydd yr oesau sydd ar ddyfod yn fwy "henafiaethol" eto. Y mae y ffaith y cyfrifid y cynoesau yn "henafiaeth" yn awgrymu arweinydd ac athraw mor beryglus ac anymddiriedol yw tyb.

Gwelir mai tyb oedd "henafiaeth," a dylyna mai tyb oedd yr anffaeledigrwydd a briodolid i'r dyb hono, ac yn anocheladwy syrth yr holl oruchadeiladaeth o bob math o wrthwynebiad i newydd-deb a diwygiad mewn gwybodaeth a gwelliant. Tyb safai drwy yr oesau ar ffordd "diwygiad," a thrwy ddiorseddu tyb yr oedd yn rhaid agor y ffordd i gynydd gwybodaeth a dadblygiad y byd a'i bethau.

Yn ein sylwadau olaf ymwnawn yn fwyaf a'r byd paganaidd, ond eto cawn yr un egwyddor wedi bod ar ffordd dadblygiad y byd Cristionogol drwy y dyb fod y Babaeth o sefydliad dwyfol, ac fod y Pab yn olynydd i Pedr, ac felly fod goruchwyliaeth yr Eglwys yn awdurdod diameuol. Chwareuodd y Babaeth ar hyd yr oesau gyffelyb ran i'r un wnaeth paganiaeth ar sail cyffelyb dyb, a thrwy esgeuluso gwasanaeth rheswm a phrofiad. Aeth yr holl gyfundrefn iachawdwriaethol yn dybiaethol ac ofergoelus, oblegid aeth yr Eglwys i waredu y byd drwy swyngyfaredd a dewiniaeth. Cyraeddodd hyn ei uchafnod yn amser Martin Luther, pan y daeth Tetzel i Germani gyda'i fasnach maddeuant, yr hyn a gynyrfodd yr hen fynach. Daeth rheswm a phrofiad i fwy o fri gyda'r Diwygiad, a dechreuodd ofergoeledd golli tir o hyny allan.

Nid mewn crefydd yn unig y daeth rheswm a dealldwriaeth i fri, eithr yn mhob cylch. Dechreuasai ar ei waith diwygiadol yn y cylch llenyddol, ac aeth yn gyflym i feusydd dysgeidiaeth, cymdeithasoliaeth a'r llywodraeth, a dychrynodd tyb wrth weled profiad a'i lygad craffus, a'i synwyr cyffredin, a'i osgo wrol, a'i lais dylanwadol, a'i gamrau egniol. Dysgwylid mwy oddiwrtho ar y pryd ac mewn oesau i ddod nag a wnaed, ond dadguddiai hyn eto wreiddiau mor ddyfnion a gafaelgar oedd gan dyb ac ofergoel, ac mor anhawdd yw dadwreiddio a llwyr lanhau chwyn o bob math. Os y rhanorchfygwyd Tetzel a'i farchnad drugaredd, coledda yr Eglwysi Protestanaidd heddyw yr un athroniaeth dan aden tyb gyfrwysach. Nid yw dyn yn myned i aberthu trugaredd dybiaethol yn hollol, am ei bod yn hawddach ac yn rhatach, ac yntau eto heb ddyfod i sylweddoli gwasanaeth a gwerth profiad. Y mae llawer o'r drugaredd Brotestanaidd mor rhad a'r un a roddai Tetzel oddiar ei fainc yn y farchnad. Rhaid oedd talu am dani mewn arian, ond gall y crefyddwr heddyw ei chael drwy broffesu ffug edifeirwch, a heb fyned dan unrhyw fath o ddysgyblaeth. Tybiaethol yw hon fel un y Pabydd a'r pagan gynt, ac nid yw yn brofedig ac yn wirioneddol. Y drugaredd dybiaethol oedd ac yw peidio cyfrif y drwg; trugaredd profiad yw ei symudiad ymaith a'i ddifodiad. Nid yw peidio neu annghofio cyfrif drwg yn iachawdwriaeth i'r pechadur fwy nag a fyddai yn iachad i'r claf gael y meddyg i roi tystysgrif ei fod yn iach, ag yntau heb fod. Arddengys hyn y gwahaniaeth hanfodol rhwng tyb a phrofiad; ac y mae yr un gwahaniaeth pwysfawr yn ffynu drwy fywyd. Ebe John Wesla: "Yr wyf yn sal ar dybiau; rhowch i mi fywyd!"

"The supreme vice is shallowness," ebe rhywun; a'r drwg nesaf i'r pechod gwreiddiol yw y meddwl arwynebol, yr hwn yw creawdwr tybion. Y mae mor hawdd tybio, ac mor anhawdd chwilio a phrofi! Cyferfydd tyb a phrofiad a ni ar hyd holl ffyrdd bywyd; yr hyn a eilw yr hen Bunyan yn "Ffair Gwagedd," drwy yr hon yr ai y pererinion heb brynu dim. Ymddengys tyb fel hwylio gyda'r llif hyd nes y deuir wyneb yn wyneb a'r creigiau, lle y cyferfydd profiad a ni, ac y gwelwn ein holl gamgymeriadau. Y mae ein tybion yn gyfrifol am y rhan fwyaf o'n trallodion a'n gofidiau, a chwareuant ran fawr o fewn cylch ein crefydd, er mai ei phrif ddyben yw ein cael i adael ein tybion a dewis doethineb.

Tyb yw llawer o'r ffydd gyffredin. Y goel yw y gwareda ffydd o ryw fath y pechadur; rhyw fath o dyb-ffydd mewn rhyw fath o dyb-egwyddor neu dyb-olygiad am ryw dyb-waredwr. Nid rhywbeth i'w gael oddiallan yw bywyd, eithr allan o honom ein hunain. Ynom ni y mae y bywyd, gan fod Crist ynom; ac ynom y rhaid i ni gael y ffordd a'r gwirionedd. Nid y tu allan i ni y mae y Gwaredwr, a'i ras, a'i deyrnas, eithr o'n mewn. Hen dyb baganaidd yw hono mai oddiallan i ni y mae Duw; fod y nefoedd uwch ben; fod bywyd yn beth allanol i'w gael oddiallan; fod pobpeth yn estronol i ddyn, pan y mae y cyfan o'i fewn, ond iddo gael y gras o ymwybyddiaeth. Tyb yw y goel allanol; y wir gred yw ymwybyddiaeth; y gwir oleuni yw ymwybyddiaeth; yr unig ras gwerth ei gael yw ymwybyddiaeth, sef Duw ynom. Nid rhywbeth i'w weled a'i glywed a'i gofio yw gwirionedd, eithr ymwybyddiaeth. Dyna olygai yr Iesu wrth y ffynon yn tarddu i fywyd tragwyddol; ffynon o fywyd yn llifo trwy fywyd i fywyd.

Rhaid i beth ddechreu yn fywyd cyn y gall fod yn fywyd. Felly nid tyb, na choel, na chred, na gwybodaeth, na dysg (yr oll, feallai, yn dybion), yw bywyd, eithr ymwybyddiaeth, a phrofiad yw a'i cenfydd. Chwyn yw tybion. "Experience is by industry achieved," ebe Shakespeare. Un o gamgymeriadau oesau tyb yw y gellid cael pethau drwy weddio heb weithio, a ffyna llawer o weddio disynwyr yn ein hoes ni." "Tis greatly wise," ebe un, "to talk with our past hours." Ein bywyd blaenorol yw ein hysgol oreu. Y dyn ni sylwa, ni ddysg, ac ofer dysgwyl oddiwrth Dduw bethau o fewn ein cyraedd ni ein hunain.

Y mae yr ofer weddiwr fel y dyn hwnw yr aeth ei wraig o gartref, a phob dydd anfonai lythyrau yn gofyn lle yr oedd y peth hwn a'r peth arall, a phan y daeth hi yn ol, rhoddai bob peth yn ei law. Ni wyddai am ddim, am na sylwai ddim. "Dyma fe, a dyma fe," ebe hi; ac yr oedd pobpeth o'r braidd yn siarad ag ef! Dyna fel y mae myrddiynau o weddiwyr; gofynant gan Dduw am bethau sydd dan y dwylaw!

Sylw yw casglydd gwybodaeth. Hwn wnai ddoethion a phroffwydi o ddynion y cynoesau. Adroddir hanesyn am Syr Walter Scott, yn nglyn a'r defnydd a wnai o sylw, a difyrai efe ei ferch ei hun lawer o amser a'r arferiad. Yr oedd un diwrnod allan yn y wlad gyda Southey, y bardd, ac ebe efe yn ddisymwth: "Yr wyf yn dipyn o broffwyd; bydd genym ymwelydd i giniaw." Wedi cyraedd yn ol i Abbotsford, plas Syr Walter Scott, dyna lle yr oedd cymydog; ac i wneyd y dirgelwch yn fwy fyth, nid oedd y boneddwr wedi meddwl am alw o gwbl hyd y daeth i'w ben yn sydyn. Pan y gofynwyd i Syr Walter ffordd y gwyddai, dywedodd iddo weled ol traed ceffyl y boneddwr ar y ffordd, a gwyddai ei fod yn cyfeirio ei gamrau tuag Abbotsford.

Ychydig o ystyriaeth ofyna i ganfod y gwahaniaeth pwysfawr sydd rhwng "tybio" a "sylwi," yr hyn yw synwyr profiad. Nodweddir yr oll o'r cynoesau gan ddychymygu a thybio yn wrthgyferbyniol i "brofi" ein hoes ni, a gwelir rhagoriaeth profiad yn nghynydd aruthrol yr oes bresenol mewn darganfyddiadau yn ychwanegu at brofiad a gwybodaeth, cyfleustra a chysur bywyd. Ni ellir cyraedd gwybodaeth sylweddol ac ymddiriedol drwy dybio; a'r ffordd iawn ac ymarferol yw sylwi a phrofi. Y mae yn wir ddyddorol sylwi mai pan yn tybio y ffynai y goel o anffaeledigrwydd, ac wedi dechreu sylwi a chwilio a phrofi y dechreuwyd ameu anffaeledigrwydd. Oesau y beirdd oedd oesau y tybio. Dywed Shakespeare fel hyn am y bardd:

"Mae'r lloerig gyda'r carwr claf ei fryd
A'r bardd mewn tybio yn gytun i gyd.
Gwel un o ddiafliaid fwy o hyd nag sy'n
Yr uffern fawr. Efe yw'r gwallgof ddyn,
Y carwr yntau ar ei serchwyllt hynt
Wel yn yr Aifftes lendid Elin gynt;
A'r bardd a'i drem yn chwyldroi yn ei ben,
O'r nen i'r ddae'r ac yna o'r ddae'r i'r nen,
Ac fel y try ei dyb bob peth i lun
A rhith na welodd neb, y bardd ei hun
A'u try i ffurfiau, ac fe rydd efe
I ddim ond tybion enwau'n nghyd a lle."

Ond darlunia Shakespeare brofiad gyda'r un gallu tarawiadol:

"O, pwy a all ddal tan ar dor ei law
Wrth feddwl am yr oer Gaucasus draw?
Neu dori gwancus chwant am fwyd drwy ffydd
Drwy ond dychymygu am ryw wledd nag sydd?"

Dyna feddyliai y gwr profiadol pan y sylwai ar dybion a dychymygion, "Not my thought, not your thought, or somebody else's thought, but thought," sef profiad; a hyn feddylir, yn ddiau, wrth ffydd, sef profiad, a dywed yr Apostol, "Profwch yr ysbrydion."

Gellid galw y cynoesau yn oesau y "tybio" a'r "dychymygu."Ychydig o ddim profi a gwyddoni oedd. Yr oedd cylch gwybodaeth sylweddol yn gul iawn; ond ni foddlonid ar hyny, eithr llenwid y diffyg a thybion. Cymerer seryddiaeth, er engraifft; ychydig a wyddid am danynt; eto adeiladwyd cyfundrefn eang a dyrys o seryddiaeth a chwedlau dyddorol. Seilid y cyfan ar dybion a dychymygion. A'r un modd gyda phob dysg a gwybodaeth. Y Groegiaid oedd y rhai cyntaf i dalu sylw i wyddoniaeth i wybodaeth drwy chwilio a phrofi; ond nid oedd y meddwl dynol wedi ymddadblygu yn ddigonol i feddu hoffder o chwilio. Yr oedd eto yn blentynaidd. Cymerer daearyddiaeth y cynoesau a gwybodaeth o'r ddaear heddyw. Yn y cynoesau ni wyddent lun a ffurf gwledydd adnabyddus, ond eto ni ddigalonent, eithr gwnaent ddesgrifiad o honynt, dychymygol gan mwyaf, a gwnaent ddarlun o'r gweddill o honynt na wyddis dim am danynt. I dyb yr oedd y ddaear yn wastad; i brofiad y mae yn gron. Gofynai lawer o brofiad cyn cael allan mai cron yw. Ar sail y meddwl cyntaf, gwastad yw i'r llygad a'r deall cyntefig; i'r meddwl dadblygedig, ac i'r deall o brofiad, cron yw, ac esbonia ei chrynder nifer o ddirgeledigaethau dyrys, a dywedir i'r darganfyddiad syml hwn chwyldroi seiliau athroniaeth a duwinyddiaeth.

Y mae y rhyfel presenol yn awgrymiadol, a gwasga yn drwm iawn ar feddwl y byd y ffaith fod Crist hyd yma wedi bod yn allanol, megys yn sefyll ac yn curo wrth ddrws argyhoeddiad ac ymwybyddiaeth y byd, a saif yn ffaith amlwg a phendant mai peth allanol ac estronol fu Cristionogaeth hyd yma; rhywbeth y clywid ac y sonid am dano, yn hytrach na dim wedi dyfod i fewn i'r bywyd a'r argyhoeddiad. Cristionogaeth allanol yn curo fu un ein heglwysi a'n capeli a'u hathrawiaethau a'u credoau a'u proffesiadau i raddau uchel hyd yma; rhyw genadwri ogoneddus fel rhyw degan mawr a fawrygid ac a edmygid gan y gwledydd, ond na chroesawid i'r galon oedd. Hen, hen hanes oedd a glywsid ac a glywid oedd o fyrddiynau o bwlpudau am Un a aned yn Methlehem Judah, a fu farw ar groesbren, a adgyfodwyd ac a esgynodd, ac addawodd fod yn Ddyddanydd yn y byd, ond drwy yr holl oesau curo wrth ddrws y Byd y mae wedi bod am 19 o ganrifoedd! Ymddengys rhai gwledydd fel pe'n rhyw gilagor i edrych pwy sydd yno; eraill fel pe yn ymgomio ag Ef, ond yn byw heb ei gwmni gwastadol; eraill fel y Germaniaid wedi ei gau allan, hab ddal unrhyw fath o ymgom a chymdeithas ag Ef, os y'u barnwn wrth eu gweithredoedd creulon ac aflan. Cryn aros, onide, am 19 can mlynedd?

Yr ydym mewn perygl o dybio o hyd nes dyfod i dybio mai tybio yr ydym. Y mae perygl i'n crefydd fyned yn dybiaeth. Mae perygl i'n proffes, i'n pwlpudau, i'n cyfeillachau, i'n hoedfaon, i'n gras a'n gwirionedd fyned yn dybion i gyd, sef mai pethau allanol ydynt, ac nad ydynt yn bethau profiad-rhyw gofion, adgofion, ac arferion, a defodau—Crist y tu allan yn curo, a gormod o dwrw gwagedd ac oferedd o fewn i'w glywed; y cyfan o fewn yn efelychiad o grefydd, a'r oll yn amddifad o gymeradwyaeth y gwirionedd!

Yn ein hoes ni daw y bardd i dybio llai a phrofi mwy, ac y mae y fan hon am ddweyd ei deimlad:

Mae oesau er pan wnaed y cam
Drwy ffoledd gau'r Hen Dad a'r Fam
A'u hanystyriaeth oedd y pam-
A heddyw amlwg yw;
Bryd hwnw nid o'ent namyn plant,
Heb eto gael eu synwyr-ddant,
Ac Adda yn ddi-brofiad sant,
Ac Efa'n dechreu byw!

Ni wyddent am wir natur dim,
Na'r diafol a'i ddichellion llym,
Nac ystyr deddfau Duw na'u grym
Yn nechreu'u gwyrddlas oes;
Y ddoe y'u ganwyd, druain ddau,
Heb wybod dim ond llawenhau,
A'u hewyllysiau gleision brau
A droes yn foreu-loes!
Beth wyddai undydd ddynolryw
Am gyfrifoldeb dechreu byw,
Na'r rhagor sydd rhwng diawl a Duw
Pan ddaeth y wiber fain
A'i geiriau newydd seiniol swyn
A'r gyntaf hud-addewid fwyn-
Pa ryfedd iddi hollol ddwyn.
Y plant-serch feddai'r rhai'n?

Fe gymer amser i wneyd pwyll
A phrofiad i wynebu twyll
Y wiber a'i deniadau mwyll
Ac aml wendidau'r cnawd;
Mae oesau lawer er y dydd.
Y rhoed yn gyntaf waith i ffydd;
A oesau eto cyn y bydd
Gan ddyn orchfygol nawd.

Anhawdd yw rhoddi gras mewn dyn
Fel rhoi mewn llestryn ddwr neu win,
Eithr rhaid fydd cael y llestr ei hun
O nawd yn gymwys iawn;
Ond Copernicaidd reol yw
Yr hon wareda ddynolryw,
Sef ymddarostwng-codi Duw
Yn graidd a phen pob dawn.

A deall llawn a ddaw a hyn,
Ystyriaeth—dawn sy'n hynod brin;
A phrofiad dwfn rhaid feddu cyn
Y gwrthyd dyn ei hun;
Wrth ddylyn Crist mae dod yn fod,
A chyraedd nef-sylweddol glod
A'r unig waredigol nod—
Y benaf gamp i ddyn!

Drwy'r oesau'n ymbalfalu o hyd,
A'i hyder ar orchfygu'r byd,
A'i elyn yw ei lygraidd fryd.
A'i uchel gais ei hun;
Ni fu a'i gais am fod yn dda;
Ei fryd erioed ar remp a thra
A gwobr ei remp a'i dra a ga
Am fod yn llai na dyn.

Mae ganddo ddysgu mwy bob dydd,
Mae ganddo'n fwy ddyfnhau ei ffydd,
Mae ganddo gael ei hun yn rhydd
O rwymau'i filaidd reddf;
Rhaid iddo gofio'i fod yn ddyn;
Rhaid iddo gofio'i werth ei hun,
Yn deilwng fod, o'i ddelw a'i lun
Drwy barchu'r ddwyfol ddeddf.

Fe all fod Duw yn fyw'n y ne,
Fe al! hanfodi yn mhob lle
Yn gyfrin, fel nad yw Efe.
I'w deimlo yn un man;
Ameus yw holl fodolaeth Duw.
A'r gred o hono-ai nid gwyw
Heb i ni deimlo'i fod yn fyw
Yn fewnol fywiol ran?

Ac ebe rhywun, "Gwae y dyn
A'i Dduw'r tu allan iddo'i hun";
Heb ynddo i fywhau ei lun
O fewn ei wisg o gnawd;
A gwae y dyn a'i Dduw'n y ne
Yn llywio'r bydoedd yn mhob lle,
A'r truan ddyn heb gydag e'
Dduw ynddo ar ei rawd!

Crefydd yw buddiant penaf dyn, er nad yw fel elw materol i'w gydmaru a thrafodaeth y byd hwn. Y mae swyn y byd hwn yn agosach ac yn addaw mwyniant buanach i chwant nag addewidion crefydd. Y mae crefydd wedi bod erioed yn gaeth i draddodiad ac i fympwyon bydol dynion; i awdurdod, y rhai a wnaethant lawer o ddrwg i wir grefydd. Elfen fu ac sydd mewn ymrafael feunyddiol ag awdurdod a chredoau arwynebol yw profiad. Gwelwn wrthdarawiad traddodiad a phrofiad drwy yr oesau, ac awdurdod traddodiad gai fwyaf o barch a sylw.

Dadl fawr traddodiad yw fod rhyddid profiad yn creu amrywiaeth enwadau a barnau; ac y mae hyn yn ymddangosiadol wir; eto cefnogir amrywiaeth gan natur. Nid yr un profiad sydd gan bawb nac yn cyfateb pawb, fwy na'r un maint a ffurf esgid wedda draed pawb, ac os yw rhyddid yn aml yn creu barnau a phrofiadau, crea fwy o foddlonrwydd drwy hyny, a chyfeiria bob amser at hyrwyddo tangnefedd yn mhlith dynion. Pe y gwisgai pawb yr un math a'r un maint esgid, byddai yn llawer o annghysur ac anfoddogrwydd, ac ni fyddai heddwch hyd nes y ceid esgidiau yn ateb i fesur traed pawb. Rhaid i ni ddylyn natur.

Ar y llaw arall, y mae awdurdod a'i orthrwm yn lladd profiad personol, ac yn creu unffurfiaeth arwynebol a rhagrithiol. Y mae amrywiaeth yn fwy naturiol nag unffurfiaeth. Byddai yn rhyfedd gweled pob pren yn y goedwig yr un fath yn gywir; neu bob dyn yr un wedd, agwedd, ystum, osgo, gwisg a gwynebpryd! Byddai pawb yn camgymeryd eu gilydd am eraill; ac arweiniai ar fyr i benbleth chwerthinus a difrifol. Y mae natur yn amrywio i amcan a dyben arbenig, ac amrywio wna os y ca lonydd; ac y mae dynion yn amrywio yr un fath, a da eu bod; ac amrywio wnant hwythau yn allanol rhag i'r byd fyned i'r benbleth uchod. Eto credwn y daw gwybodaeth a hwy i gydsyniad golygiad yn hwyr neu'n hwyrach. Anwybodaeth amrywia farn, nid profiad perffaith.

Gwybodaeth rhywun neu rywrai oedd traddodiad yr amser gynt. Amcana gwyddoniaeth, sef gwybodaeth profiad, am gydsyniad drwy wybodaeth brofedig, ac y mae gwyddoniaeth wedi cyfuno llawer ar dybion y gorphenol; a gan mai gwyddoniaeth fewnol yw profiad crefyddol, dylai fod o fwy o werth i enaid na thraddodiadau y tadau seilid yn benaf ar dybion eu hunain neu eraill. Yr oedd traddodiad yn brofiad anwybodaeth a chwedloniaeth, ond fel y mae y meddwl a'r enaid yn ymddadblygu, gellir dysgwyl iddynt feddu profiad dyfnach a gwirioneddolach. Yr oedd traddodiad gynt yn gynyrch clywed neu ddarllen, tra y mae heddyw yn ffrwyth sylwadaeth ofalus ac arbrofion. Perygl traddodiad yw parhau chwedlau, tra mai tuedd profiad yw cyfuno barnau.

Yn yr ymdriniaeth a ganlyn, gwelir traddodiad a phrofiad yn ymgomio a'u gilydd; yr enaid yn ameu o herwydd annigonolrwydd traddodiad yn ngoleuni oes newydd, a phrofiad yn cymeryd ei le i lonyddu a chadarnhau y meddwl drwy olygiad arall. Ni ellir gwadu ffeithiau dyfnion bywyd; yr oll a ellir wneyd yw eu rhoi mewn goleu gwell. Y profiad yw yr enaid ei hun; a thraddodiad yw pobl eraill.

Gellid cyffelybu traddodiad i'r Adda Cyntaf, a phrofiad i'r Ail. Ai y Cyntaf wrth swn; a'r Ail wrth sylwedd; ac y mae y ddau syniad hwn yn rheoli meddyliau plant dynion heddyw yn ol graddau eu hanwybodaeth a'u gwybodaeth. Y mae dyn o gread cyfrin-sylwedd yw ei sylfaen, a thybiaeth fu ei gwymp. O herwydd ei ddiffyg profiad a'i anwybodaeth, aeth a'r gyfeiliorn gyda'i dybion, ac aeth i dybio ei dybion yn anffaeledig, yr hyn a'i maglodd yn fwy fyth.

Y mae ei fywyd hyd yma wedi bod yn glirio y domen oddiar wyneb y trysorau cuddiedig o'i fewn, a phan y dyfnha ei brofiad yn ddigonol, daw drwy dybion yr Adda Cyntaf i lawr at brofiad Adda yr Ail sydd wrth wraidd ei natur. Hyd yma bu yn crwydro gyda'i ddychymygion; heddyw y mae yn dechreu ymddiried yn ei brofiad. Po fwyaf ei brofiad, mwyaf y daw seiliau ei natur i'r golwg. Y mae coel ac anwybodaeth yn debyg i'r pridd a'r ceryg, a'r dyrysni a'r chwyn ar wyneb y ddaear, yr hyn a ellir alw yn domen y byd; islaw y mae yr haiarn, a'r plwm, y copr, yr arian, yr aur, a'r olew, a thrysorau eraill. Y mae seiliau y natur ddynol yn gedyrn; yn yr oruwchadeiladaeth y mae y drwg. Y profiad yw y ffordd, y gwirionedd a'r bywyd; ac ar hyd y ffordd hon y rhaid i ni deithio yn nghymdeithas Adda yr Ail, a deuwn at Graig yr Oesau. Gwirionedd yw hollolrwydd profiad.

Y profiad yw yr enaid ei hun; a thraddodiad yw pobl eraill; a chredwn y bydd i'r darllenydd pan yn myned drwy y ganlyn deimlo llawer o'i brofiad ei hun, a chyferfydd a phethau, feallai, na ddaeth i'w feddwl erioed. Nid amcan dim o'r llyfr yw creu ameuaeth, na'i magu, eithr cyfarfod ag ameuon, a'u hiawn gyfeirio i awyrgylch arall. Seiliwyd llawer o athrawiaeth erioed ar draddodiadau neu gyffelybiaethau anmherffaith, a chymer profiad y ffaith i bwyso arni, heb ymwneyd a phryderu yn nglyn a'r esboniad y pa ham a'r pa fodd, gan nad yw hyny yn newid fawr arni.

Yn yr ymdriniaeth a ganlyn, gellid tybio fod dau neu dri yn ymgomio a'u gilydd, ond y meddwl ei hun sydd yn ameu a chwilio a chrwydro fel Abraham gynt, heb wybod i ba le yr oedd yn myned, ond a'i fryd ar "ddinas ag iddi sylfeini," saer ac adeiladydd yr hon yw Duw.

Y DDAU ADDA
Y Dyn Anianol a'r Ysbrydol

Y DDAU ADDA

Y swyn sydd mewn rhai geiriau—
Er engraifft, Eden Ardd;
O ddechreu'r drafferth ddynol,
Y rhai'n a huda'r bardd;
Dechreuwyd byd mor uchel—
Addawai uchder mawr;
Ond sydyn fu y Codwm
A ddaeth a'r byd i lawr!

"Fe gofiaf," ebe'r prydydd,
"Mi gofiaf Eden fyth;
Bendithion yno gollais—
Fendithion rhif y gwlith";
A oes air o'i gyffelyb,
Er mai ond bychan yw,
A saif am gymaint colled
I deulu dynol ryw?

Jehofa fu am wythnos
Yn creu holl ddae'r a ne';
A'r Sadwrn ai o amgylch
Gan 'sbio i bob lle;

'Roedd yno lu o bethau—
Bob math ar dir a mor;
Ond nid oedd un wnai gymhar
I'r creadigol Ior.

Er mor a thir ac wybren,
A maes, a chwm, a bryn,
A gwynt, a gwawr, ac awel
Olynol gyda hyn,
Nid dedwydd oedd yr Arglwydd
Yn rhodio wrtho'i hun:
Rhyw fyd go ddi gymdeithas
Yw byd heb gwrdd a dyn!

Ac ebai Duw yn ebrwydd,
"Mae gen i ddwr a chlai";
Ac ar Ei lun a'i ddelw
Gwnaeth ddyn yn fod di fai;
Anadlodd iddo'i ysbryd,
Ac aeth yn enaid byw;
A'r dysgwyl oedd y byddai
Yn gyfaill da i Dduw.

Aeth yntau yn anniddig
(Y dyn sydd gen i'n awr);
Efe yr unig ddynyn
Oedd ar y ddaear fawr;

Ond nid oedd Duw'n gydymaith
I fod mor sal ei serch;
Edrychai ef o amgylch
Am gwmni mwynder merch!

Siomedig oedd yr Arglwydd.
O greu anfoddog ddyn;
'Roedd mewn rhyw ystyr hefyd
Yn mron bod wrtho'i hun;
Ond un trugarog ydyw—
Ac felly mae erio'd:
Mae'n dda i bechaduriaid
Ein teulu ni Ei fod!

Ac ebe Fe yn gyfrin,
'Rwyf Fi'n rhy fawr i ddyn;
Rhaid iddo gael yn gydmar
Un tebyg iddo'i hun;
O lun cyffelyb iddo
O wrthgymharol fryd;
Yn Adda am ryw raddau,
Ond nid yn Adda i gyd.

Pa fodd i roi'r annhebyg
A'r tebyg mewn un bod?
Pa fodd i wneyd o Adda
Yr Efa berta 'rio'd?

Pa fodd i foddio'n foddus
Yr anfoddoca'n fyw?
Nid gorchwyl oedd i angel—
Yr oedd yn gamp i Dduw!

O wefr fe gawn fod deufath;
Yn un ac eto'n ddau;
Yn tynu a gwrthdynu
Ac felly'n agoshau;
Y pegwn sy'n gwrthdynu
Gan dynu'r pegwn dyn;
Ac felly yr oedd Adda
Ac Efa'n ddeubeth syn!

Ac wedi dwys ystyried.
Y ddyfais pro and con—
A gorchest o orchestol
Yw creu camp newydd spon;
Fe welai Adda'n cysgu
Gan wenu ynddo'i hun,
A chanfu Duw mai Efa.
A welai'r difyr ddyn.

A chloddiodd idd ei galon
Lle tybiai fod rhyw lun;
Ac wedi'i photograffu
Y gwelai gariad dyn;

Fe'i tynodd fel meddylddrych;
Fe'i trodd yn sylwedd byw;
A dyna un o'r campau
Rhyfeddaf greodd Duw!

Gwell gen i'r syniad yna
(A chreda'i fod yn iawn);
Mae Moses yn fwy cnawdol—
Cryn ddadleu erddo gawn;
Ni wnaethpwyd bod fel Efa.
O asgwrn ac o gnawd:
Fe'i crewyd o feddylddrych,
Ac nid rhwng bys a bawd.

"Yn wir, 'rwyt yn ddyddorol
Yn trin pen bynciau'r byd;
A phynciau fyth i bara
Yn bynciau dygn o hyd;
'Rwy'n hoff o'th ddifyr syniad
(Mae'n dangos campus ddawn):
Mae goleu claer meddylddrych
Yn oleu swynol iawn.

Fe fu rhyw Siol^[1] er's talwm.
Yn son o'i wawdus ffydd
Am gamsyniadau Moses
Am bethau cyn ei ddydd;

Lled lymrig yw'r darluniad.
Oricio ochr y dyn
A gwneyd ei gydmar bywyd.
O'i asgwrn ef ei hun!

Ond bynag fo am hyny
Mae'r ddynes gyda ni;
Pa fodd y daeth i'r Teulu—
Dyw'n fawr o bwys gen i;
'Mae yma' sydd yn bwysig,
A'i cholli fyddai'n serth—
O golli pethau diwerth
Y down i wel'd eu gwerth!

Peth gwych yw ymddyhead
Yn meddwl awen bardd;
Cadd Newton ddeddf Dysgyrchiant
Drwy afal—gwymp mewn gardd;
A 'ro'wn i heddyw'n sylwi
A'r wrysgen gwydden flydd.
I fyny yn ymestyn
Fel a rhyw gyfrin ffydd;

Yn chwilio am gynaliaeth.
I afael ynddi'n dyn;
A deigryn ddaeth i'm llygad.
Wrth feddwl ystyr hyn;

Fe goffai i mi'r enaid
(O fendigedig ryw)
Yn chwilio ac yn chwilio
Am afael yn ei Dduw!

A choffai im' Murillo,
'R arlunydd claer ei fryd,
A aeth am lun y Forwyn.
Yn holl wynebau'r byd;
Ond nid oedd merch a'i boddiai,
Na gwraig a wnaethai Fair;
Ni welai neb a feddai
Ar wyneb Mam y Gair!

Un noson aeth i orphwys
A'u hiraeth lon'd ei fryd,
Ac yn ei gwsg y gwelodd
Na welsai yn y byd;
Fe welodd wyneb Morwyn
Na fu ei bath ar goedd:
Ai tybed mai y Forwyn
A fagodd Iesu oedd?"

Mae swyn mawr mewn eidea—
(Ac ysbryd ydyw Duw)
Mae'n siwr mai o feddylddrych
Y gwnaeth E' Fam ein rhyw;

Dyn sydd yn trin materion
A'u troi rhwng bys a bawd;
Mae Duw yn fwy o gelfwr—
Ysbrydol yw Ei nawd.

Ac felly crewyd Iesu,
O freuddwyd dynol ryw;
'Roedd yn y galon ddynol
Er's talwm iawn yn byw;
Yn tyfu fel meddylddrych
O oes i oes o hyd;
A'r ach a Duw'n cydweithio
I'w barotoi i'r byd.

Ni fuasai'n Geidwad addas
Pe deusai lawr o'r ne;
I lawr drwy ein naturiaeth
O'r cwymp y daeth Efe;
Etifedd ein holl brofiad.
A'n loesion oedd y Gair;
Yn aer i'r Adda Cyntaf,
Yn wyr i'r Gyntaf Fair.

"Wel, wn i erioed a fu Eden
Yn gyn-ardd yn nechreu y byd;
A chreu dyn o glai a'r cyffelyb
Ac Efa yn briod yn nghyd;

'Rwy'n ameu a fu Pren y Bywyd
Yn unman yn tyfu mewn gardd;
Fy marn yw, yn wir, nad yw'r cyfan
Yn ddim ond dychymyg rhyw fardd!

Go serth iawn i mi ydyw credu
Fod ffrwythau r'ont ddeall i ddyn;
I Dduw greu'r dyn Adda y Sadwrn
I syrthio mor llip cyn y Llun;
I'r Diafol mor fawr fyn'd i wiber—
I filyn mor fain ag yw hi;
'Rwy'n foddlon i undyn ei lyncu—
Mae'n ormod o damaid i fi!

Fe ddwedir mai Adda ddaeth gyntaf—
Ond beth am ei dad gyda'i fam?
Fe ddywed plant Darwin yn feiddgar
Am natur na rydd hi fyth lam;
Feallai mai'n swil oedd i arddel
Ei ach o'r hon wael roes e' naid;
Feallai o chwilio'n fanylach
Mai epa yn wir oedd ei Daid!"

Ha, frawd, nid yw'n werth ymrafaelio.
Yn nghylch pynciau dyrys ein byd;
Ni ddeillia fawr goleu o ddadleu
A choeg ymresymu o hyd;

Ni wyddom ni fawr am Ardd Eden
Na'r ffordd y daeth Adda i'r llawr;
Mi wni i rywbeth drwg ddygwydd
I'n tynu fel Teulu i lawr!

Gwaith ofer yw dadleu am bobpeth—
Ein profiad yw'n dysg oreu i ni;
Fe rowd ar ryw wag ddychymygu
Drwy'r oesau lawn gormod o fri;
Fy Adda i, gyfaill, bob amser.
Wyf fi a fy natur fy hun—
Ni phrisiaf un botwm am lyfrau—
'Rwy'n gyfrol ar bobpeth am Ddyn.

Na theimlai pawb swyn meddylddrychau,
A gadael hen lygredd y cnawd;
Na chodem i fyny i fanlawr
Egwyddor ysbrydol ein Brawd;
Na wywai hen chwantau'r cyn—Adda
A blysiau hen deyrnas y clai;
Fe fyddai cryn das lai o bechu—
Fe fyddai cyn dwysg lai o fai!

"Mae'n dda gen i gwrdd a thi, gyfaill,
A'th seiliau ar brofion mor gryf;
Mae'th glywed yn siarad mor ddwysgall
Yn gofyn i m' ofyn yn hyf

Dy farn di am Dduw—
A oes; pa fath yw?
Mae gan bob rhyw ddyn
Ei feddwl ei hun;
Ond ni wnaeth athronydd
Ychwaith na duwinydd
Ei ddangos yn llawn
Na'i ddelwi yn iawn."

Ni welodd neb Dduw o'r dechreuad,
Er cymaint o'i ddangos a wnaed;
Er cymaint yr ymgais amrywiol
Hyd yma, ei wir lun ni chaed;
Pwy bynag a'i dwed,
Fath bynag ei gred:
Mae gan bob rhyw ddyn
Ei goel—gred ei hun.
Os clywir athronydd
Neu iawngred dduwinydd.
Yn haeru beth yw,
Nid hyny yw Duw.

Am dano ei hun gwyr dyn lawer,
Ond 'chydig iawn iawn wyr am Dduw;
A phan y tyn ddarlun o'r Dwyfol
Rhyw ddarlun o'i hunan bach yw:
Fu syniad erio'd

Am Dduw'r nef yn bod.
Na byddai yn ddyn
Wedi mawrhau ei hun.
A Duw yr athronydd,
A Duw y duwinydd,—
Pwy bynag dyn Dduw
Nid eilun Duw yw.

Gwell ydyw cael profiad na choeg-ddysg—
Mae profiad yn ffrwyth rhyw ymwneyd;
Mae llu mawr o gyfrin brofiadau
Nas gellir mewn geiriau eu dweyd:
Mi wn i am Dduw;
Mi wn i beth yw
Os wyt am i'm ddweyd
Nid wyf fi am wneyd:
Nid wyf fi athronydd,
Ychwaith na duwinydd;
'Dall neb ddangos Duw—
Ond gwn i beth yw.
Mae Duw yn iawndebyg i fywyd,
Efe ydyw Bywyd pob byw;
'Dall neb ddweyd a geiriau beth ydyw
Fwy na gall ddweyd beth ydyw Duw.
Mae bywyd yn fyw
Ymwybyddiaeth o Dduw—

Ni wedir yn gall
Y naill fwy na'r llall.
Nid wyf fi athronydd,
Na iawngred dduwinydd;
Ond gwn 'mod i'n fyw,
A gwn beth yw Duw.

Pob darlun a gaed nid yw'n gywir—
Mae Duw yn anfeidrol—pa lun
All dyn wneyd o fod sy'n anfeidrol
Heb roi arno'i agwedd ei hun?
Rhyw gymaint yw llun
Ac felly bob un;
Ond ysbryd yw Duw,
A meidrol nid yw.
Os clywir athronydd
Neu iawngred dduwinydd
Yn haeru beth yw—
Nid hyny yw Duw!

Pa lun sydd ar Fod sy'n ddi—derfyn?
Mae hyd, lled ac ochrau i lun;
Fe ellir rhoi ystram am ddarlun—
Y dyb o roi ystram am Dduw!
Pa fodd y baidd dyn
Ar Dduw roi'r un llun?
I'w weled nid yw—

I'w deimlo mae Duw;
'Does eisieu athronydd
Ychwaith na duwinydd,
Na llygad na chlyw—
Y teimlad wel Dduw!

A glywaist erioed am Spinoza
A chwiliai am Dduw drosto'i hun?
Annghofiai yr oll o'i fywiolaeth
Er dysgu yr oll allai dyn;
Fe chwiliodd e' Dduw.
A threm dynol ryw;
Rhyw ysbryd mor fawr.
Yn lletach na'r llawr.
Y neb a'i darlunio
Gwna ond ei lurgunio.
A ddwed beth yw Duw
Fe dwed beth nad yw!

Gwyn fyd y rhai gloewon eu calon
Can's hwy yw'r rhai welant eu Duw;
A'r llygad y gwelir byd—bethau—
A ffydd y rhai dwyfol eu rhyw.
Un dall yw'r di—ffydd
A'i foes nid yw'n ddydd;
Gweledydd go dlawd
Yw llygad o gnawd.

Os clywir athronydd
Neu iawngred dduwinydd
Yn haeru beth yw:
Nis gwelir drwy weled.
Nis clywir drwy glywed
Heb iawn ddawn i fyw
'N yr un byd a Duw!

"Athronydd go ddigrif wyt ti;
Ni welais dy fath di erioed.
Lle cefaist dy addysg, hen frawd;
Pwy wyt ti, a pheth yw dy oed?
Gad i ni gael rhagor o'th ddysg,
A'th brofiad mor ddifyr ei flas?
Beth deimli am ddyn ac am Dduw
Am drefn mor rhagorol Ei ras?"

Mi ddweda' i ti hyn ar fyr dro;
Mi gaf fi fy nysg o'r fan hon;^[2]
Fy ngholeg, a'm llyfrau a'm holl
Yw'r ysgol sy'n gudd dan fy mron;
Fe synet fath gosmos wyf fi;
Crynodeb o bethau'r holl fyd;
Fan yma cei bob peth yn fyr
O fewn fy hen gorpws yn nghyd!

Myfi, a thydi, a phob dyn,
Yn natur sut bynag un yw,
Mae Eden, a'r diafol, a'r sarff
(Fath gwmni!), a gyda hwy, Duw;
A'r pechod a'n drygodd mor fawr,
A'r drwg—da ddaw'n don ar ol ton;
Mae'r oll yma'n nghadw gen i
I'w deimlo o hyd dan fy mron!

I'r dwyrain ni aethym erioed
I chwilio am Eden y Dyn;
Cyfleusach yw pob peth gen i
Yn gryno fe'u caf hwy bob un;
Ni chwiliaf mewn llyfrau am dim,
Fan hon y mae'r holl ddynol ryw:
Gardd Eden o hyd dan fy ngrys,
A phrofiad o ddiafol a Duw.

Ni chodaf fy llygad i'r nef
I chwilio am gymorth fy Nuw;
Yn nes na'r afagddu mae'r drwg—
Mor agos bob amser im' yw;
Mae amnaid yn alwad i'r fall—
Dymuniad yn weddi i Dduw;
Ac felly'n fy Eden bob dydd
A bob nos 'rwyf beunydd yn byw!

Mae teyrnas yr Iesu o'n mewn
Ac felly yw uffern 'r un wedd;
I fyned i'r naill fel y llall
'Does eisieu i ni fyned drwy'r bedd;
Mae pob drwg a da y fan hon;
Mae'i dynged i gyd o fewn dyn:
Fe ddeuai yn ddoethach bob pen
Pe'i ceid i efrydu ei hun!

"Mae'th eiriau yn rhyfeddol ddysg
Na cheir un amser yn ein mysg;
Mi garwn ddeall mwy am Dduw
A fydd o fudd i ddynol ryw,
A all dyn ato agoshau
(Yn ddystaw rhyngom ni ein dau)?"

Nid dysg i'w rhoi mewn llyfrau yw
Y gyfrin ddysg am ddirgel Dduw.
Ni ellir gweled Bod mor gudd;
Ni all y dall fyth wel'd y dydd.
Ni all y byddar glywed clyw-
Pa fodd y meidrol ganfod Duw?
Y teimlad yw'r hyfrytaf ddawn,
A hwn y teimlwn Dduw yn iawn.
Rhy fawr i'w weled ydyw Ef;
Rhy fwyn i'w chlywed yw ei lef;
Ni welodd trem, ni chlywodd clust

Y Duw sy'n mhobman, ac yn ust!
Pa fodd i agoshau, onte,
At Fod sy' bobpryd yn mhob lle?
Pa fodd mae agoshau at Un
Sydd yr Agosaf at bob dyn?
Beth dyr ymwybod dyn yn ddau,
Fod rhaid i'r Agos agoshau?
Yr anfodd a andwyodd ddyn;
A'r gwirfodd a wna'r ddau yn un;
Yr agos deimla'r Agos fu
Yn agos didol ar bob tu;
Daw un ymwybod lle'r oedd dau
A'r Agos deimla'n agoshau.

"Dwed fwy, frawd, am bethau'r ymwybod
Lle mae'r gwir ddadguddiad yn byw?"
Pwy wel Dduw? a'i clyw? nid yw'n ddichon;
Y teimlad ddadguddia i'n' Dduw;
Rhyw ofer yw son am ei weled
A'i glywed-mae'n ofer i gyd:
Mae son am ei gael drwy ymwybod
Yn rhywfodd yn taro fy mryd.

Y teimlad yw canwyll y cyfan,
Ymwybod yw dechreu pob dawn;
Pan fyddo yn dor gwawr ar bethau,
Yn agos yr haul mawr a gawn;

Ni ddaeth dim i feddu ymwybod
Ond drwy yr Ymwybod ei hun;
O'r amser daeth dyn gynta'n ddynol
Ei Dduw a fu car goreu dyn.

Nid ysbryd y dyn yw ei oleu—
Dywedodd y Doeth yn ei le;
Ni fai ond tywyllwch yn mhobman
Yn ddilys pe na bae Efe;
A glywaist erioed enwi Pascal
Coeth enaid a'r mwynaf ei ryw:
'Be fe, "Nid oes neb yn Ei geisio
Nad yw'n cael ei geisio gan Dduw."

O, Dduw, yn rhy fawr wyt i'th weled,
Lleferi, ond neb un a glyw;
Mawr agos i bawb wyt ac eto,
Ac eto mor bell y'm yn byw;
Ti roddi in' bob peth sydd genym,
A ninau a'u hawliwn i gyd;
Drwy falchder y "ni" yw y cyfan
A Thithau o bawb yn ddim byd!

Tydi sy'n goleuo ein goleu,
Tydi sydd yn donio ein dawn;
Dy gariad a'n gwna ni'n garedig
A'i iawn Ef a'n gwna ni yn iawn;

Pan deimlwn Dduw, teimlwn ddaioni,
Pan deimlwn ddrwg, ni sy'n ei fyw;
Yn ameu, nyni sydd yn credu;
Yn euog, nyni sy'n ddi Dduw.

Os na fydd Duw yma'n^[3] lletya,
Waeth i ni pa goel na pha gred;
Pa les yw i ni'r gwael gredoau
A'r dogmau a daenir ar led?
Pa les enw Duw oddiallan?
Pa fudd yw y gras sy'n ddi waith?
Pa elw yw dim na ddefnyddir?
Pa werth ydyw ffydd nad yw'n ffaith?

Rhesymeg fu'n mron ag andwyo
Y profiad yn enaid y dyn;
Gwnaed crefydd yn gynyrch pob credo
Ond profiad y Cristion ei hun;
Fe grwydrodd dyn allan o'i hunan
Fel gwnaeth yr Afradlon mor ffol;
Ni cha dyn fyth afael ar reswm
Na gras hyd nes dychwel yn ol.

Aeth cred yn bwysicach na chariad,
A dogmau'n bwysicach na Duw;
Aeth enwad yn gryfach na chrefydd,
A phroffes yn drymach na byw;

Aeth allor yn gyff i fragaldian,
A'r gangell yn gellfa ddi ras;
Y nef aeth i'n byd ni yn forwyn,
A Duw wnaed gan ddyn bach yn was.

"Er's talwm pan o'wn i'n grefyddol―
'N enwadol ddylaswn ni ddweyd;
Ymdrechwn yn fawr a'r llythyren'—
'R un modd ag oedd eraill yn gwneyd;
'Roedd Adda i mi'n ffaig Chineaidd―
Y plentyn di dad cynta'r ddae'r;
A chwiliwn, olrheiniwn a heliwn—
Ond dim ddoi i'm pen er mor daer.

Ac yna creu Efa o asen,
A dynsid o ystlys y gwr;
Fe'i trown i yn ol ac yn wrthol,
Nes im' gael rhyw bendro yn siwr!
pren oedd yn nghanol y berllan,
A'r pren wyddai dda 'nghyd a drwg:
Mae'n syn iddynt fwyta o hwnw
A chreu'r fath glwm llinglwm o wg!

A dyna y wiber gyfrwysddrwg,
Glaer brwyes gythrymffalst y Ddraig,
Yn dod yn ei gwisg o satanau
I dreulio'r prydnawn gyda'r wraig;

Ac yna'n ei chym'ryd drwy'r berllan
Gan gomio am rin ffrwythau'r coed,
Gan gymeradwyo'r cythrymffrwyth—
Ni fu y fath waew erioed!

Peth drwg yw lletya dyeithriaid
Heb wybod eu honiad a'u hach:
'N enwedig, hen widdan o wiber—
Y diawl wedi'i wisgo fel gwrach;
Mi fuaswn i'n rhifo rhyw ddeugant,
'N ystyried a chosi fy mhen,
Cyn buaswn i'n coelio'r un wiber,
Na chredu yn nysg yr un pren!

A dyna wisg dail y ffigysbren—
Pa wisgo gwisg ellir o ddail?
O b'le cadd y ddau eu nodwyddau—
Yr oll oedd i mi mor ddi sail.
A chodai syn wen i fy ngwyneb
I'w gweled mewn dillad mor chwith!
Yr hanes oll oedd i mi'n ddigrif,
Ni allwn ei goelio ef byth.

A dyna'r canlyniad mor echrys
A ddeilliodd o wenwyn y pren;
Rhyw lynclyn o uffern yn agor
A'n cau o aur risiau y nen;

A phawb o hil Adda'n gyfrifol
Am anffawd gwael dro yr Hen Ddyn!
Myrddiynau o'n hil ni a'i credodd;
A bum bron a'i gredu fy hun!"

Pa les myn'd i gwrddyd a gofid
Dros oesau i Genesis gynt?
Ni ddaw in' fawr wawr o'r gorphenol
I neb i'r dyfodol ar hynt;
'Nawr cymer un wers gen i, gyfaill;
Efryda o'th fewn bethau byw:
'Does dim sydd o bwys y tu allan-
O'th fewn y mae'r deyrnas a Duw.

Mae'r oll yn gyfleus yn dy galon;
Holl helynt gardd Eden yn fyw,
O fewn dy gudd brofiad yn aros
Yn dyst o hen brofiad dy ryw;
Mae gen i'r holl drafferth fan yma,
A'r holl grwn grynodeb am ddyn;
Pan fyddaf am ddeall y cyfan,
'Rwy'n troi i efrydu fy hun.

Gardd Eden yw'm natur fy hunan,
A mi yw y gras roed i'w thrin;
A'r prenau a'r ffrwythau i'w bwyta
Yw'r chwantau amrywiol eu rhin;

A'r pren wyddai dda yn nghyd a'i gontra
Yw'r chwant gais wneyd gorddyn o ddyn;
Y chwant sy'n andwyo ei ddyndod
Drwy wneyd dyn yn fwy nag e'i hun.

Y felldith yn nglyn a phechadur—
Fe geir ynddo ddau yn lle un;
Y dyn a wnaeth Duw yn ei gariad,
A'r dyn wnaed o'i gariad ei hun;
A hwnw a demtia y Cythrwm.
Gan addaw ei wneyd yn rhyw gawr;
A phan y cwymp ef fe gwymp hefyd
Ddyn Duw, sef yw Adda, i'r llawr.

Yr asen yw awydd ac ymgais,
Hen gydmar oesoesol y dyn;
Yn Eden nis crewyd hi'n unig—
Fe'i creir bob oes yn mhob un;
I ddyn hon yw asgwrn ei asgwrn
Ac irai'n ei gnawd ydyw hi;
A'r ateb i bob "Pam y'i gwnaethost?"
Yw'r gorgais a roddaist i mi!

Ac felly mae'r Duw-ddyn a'r dyn-ddyn
Mewn cyfrin ymrafael o hyd;
Rhwng ceisio am fwy ac ymwadu
Mae'n ymdrech barhaus rhwng dau fryd;

Mae Duw yn y naill yn cudd weithio,
Mae drwg yn y llall yn troi'r dyn;
A'u tynged drwy'r oesau hyd yma
Yw'r ddedfryd, "Hwy fyddant yn un!"

Mae'r "ddau ddyn" yn anysgaradwy—
Priodas dragwyddol yw hon;
Mi deimlaf, fel Paul, yr ymdrechfa
Ofnadwy bob dydd dan fy mron;
O'm mewn mi a deimlaf yr Adda
Yn crynu a synu'n ddi sail,
A chlywaf, "Pa le'r wyt ti, Adda?"
Yn llais cyfrin Adda yr Ail.

Mae gormod o sylwi o bellder,
A gwel'd Duw o eithaf pob oes;
Mae holl fewn—brofiadau'r pechadur
Mor agos i'w galon a'i loes;
Ni thal i n' fyn'd draw draw i Eden,
Nac esgyn ychwaith hyd y ne:
Mae Duw yn gyfleus i bechadur—
Mwy agos na'i hunan yw E'.

Beth wyddom am Genesis niwliog,
A'r Hen Dad ryw filoedd cyn hyn;
Pa bwyll yw myn'd oesau o gartref
I chwilio ein hunain—mor syn!

Ai nid oes rhyw gyfle agosach
I ddyn gael rhyw sicrwydd o'i ddrwg?
Ai nid oes rhyw ffordd gyfamserol
I ddiane rhag gafael y gwg?

"Fe seiliai yr hen dduwinyddion
Y cyfan ar Adda a'i goll;
Pan gwympodd e'n swp draw yn Eden—
Fe gwympodd ei epil llip oll;
'Roedd pawb byd o hyny hyd heddyw
Yn lwynau'r Hen Gyndad mawr fri—
Ond wedi efrydu'n fanylach,
Ymddengys fel arall i mi.

Ni theimlais fy hunan yn Adda,
Erioed drwy ymwybod i mi;
A dyna bob pryd fu fy mhrofiad—
Ac felly mae'n debyg, gen ti;
Ni wn i drwy brofiad am Adda;
Ni wn i mi bechu'n ei gnawd;
Ond mae genyf brofiad o Adda—
Mi gefais gryn waddol o'i nawd.

'Rwyf felly yn dymchwel y byrddau,
A threfnu 'nysgeidiaeth o dde;
Fe all Adda fod i mi'n brofiad
Nas gallwn ei gael ynddo fe;

Nid oeddwn i'n bod pan fu'r drafferth,
Ond mae Adda'n bod ynof fi;
Mae hyn i mi'n berffaith resymol—
Nis gwn i pa fodd mae gen ti!"

Rhyw wmbreth o bob esboniadau.
Ddarllenais yn ystod fy oes;
A rhai 'ny'n amrywio yn ddyrys,
A phob dau o'r braidd yn rhyw groes;
A hyn wnaeth i mi anobeithio
A'u taflu i'r domen o'r bron
A thrói am wir ddysg at fy mhrofiad
A chael gwir esboniad fan hon.

Pa les beio neb am ein pechod—
I ni'n etifeddiaeth y daeth;
Ein dyled yw dianc o'i rwymau
A phob hen ddrwg arfer mor gaeth;
Nannedwydd, nyni sydd yn crwydro;
'N ymlygru, ni'n ddi Dduw sy'n byw;
Ni ddaw neb yn ol ato'i hunan.
Hyd nes y dychwelo at Dduw.

Mi wybum i deulu go reidus.
Ac Adda y teulu'n ddi ffawd;
Dilewyrch yn dylyn ei flysiau
Nes gwelodd ei deulu yn dlawd;

'Roedd Efa y teulu'n rhinweddol.
A'i hanian a dreiddiai y plant;
Codasant drwy ymdrech fendigaid
Yn enwog dros fynydd a phant!

"'Roedd pechu'r Hen Dad yn o debyg
I bechu pob aelod o'r hil;
Nid oedd y pryd hwnw'r un Beibl,
Na choleg na sail Ysgol Sul;
'Roedd ganddo Un Drwg yn gymydog,
A'i fryd ar ei dwyllo bob awr;
Yr oedd ei gyneddfau'n ddibrofiad
A'r gudd brofedigaeth yn fawr!

Mi fum i'n dychymygu er's talwm,
A gwnes i yn onest yn nod,
Iawngredu im' bechu yn Adda
Ryw filoedd (pwy wyr?) cyn fy mod:
Fy nghred, os na wnawn, oedd y pechwn,
A dyna oedd pawb yn ei ddweyd;
Ond methu a methu yr oeddwn
Er cymaint a chymaint wnawn wneyd!

Drwy son yr adnabum i Adda;
Drwy son y gwybuais ei ddrwg,
Cyn hyn, i ddim ddygwydd ni wyddwn-
Yn ddifai ni ofnwn un gwg;

Pa fodd gall un dyn fod yn euog
O weithred na wybu y bu?
Pa fai sydd ar glust, os na chlywo,
A dim ond dystawrwydd bob tu?

Nid iawn beio nai am wnaeth ewyrth,
Neu fab am gamweddau ei dad;
Pe gwnelai neb ddeddf i'r fath amcan
A'i ffrwst fe y'i gyrid o'r wlad;
Afiawnach yw son am euogi
'Run dyn am a wnaethpwyd ryw fil—
Ryw ddwy, dair neu bump cyn ei eni—
Neu chwe mil gan ach—dad yr hil!

Rhyw hyll gam yw pechod cyn geni
Neu gamwedd na wna'r dyn ei hun;
Os euog o gyngamwedd Adda
Mae'n euog o gamwedd pob dyn!
Os beio dyn am na chyflawnodd,
Gall hawlio rhyw dda nad yw'n fyw:
Fe ddylai fod gwell dealldwriaeth
Na hyny rhwng dynion a Duw!

Wrth ddisgyn, tro gwael wnaed gan Adda—
Gadawodd ei anian i ni;
A dyna ei holl etifeddiaeth.
Drosglwyddodd i ti ac i fi;

Ni roes ef i un dyn ei feiau,
Ond rhoes ei gynysgaeth o gnawd;
A rhoes f'asai'n well iddo'i chadw―
Nis gwn i ffordd teimli di, frawd!

Fe roed ei wall mawr fel pe rhyngom,
I bob un ei gyfran ei hun;
Rhyw dalent i bawb i'w buddsoddi
Gael gwel'd faint o dda sy'n mhob dyn;
A'r gamp yw gwneyd elw o honi-
Mae'r eiddo yn dda ac yn ddrwg:
Er ymdrech wych gras a gwirionedd
Rhyw log go ddi lewyrch a ddwg!

Fe roes fel rhyw wystl-ddyled rhyngom-
A dyled o gyndyn yw hi;
A thalu'r hen ddyled fyth ydym,
A'i thalu am fyth fyddwn ni;
A dywed y caeth dduwinyddion
I mi gynt lawnodi'r Hen Bla;
Nid wyf am gyfadde'r cytundeb,
Ond talu y dyled mi wna.

Ni wyddwn i ddim am y ddyled
Hyd i m' gael rhyw salwch un tro;
Ac ebe hen frawd duwiolfrydig
"Rhan daliad o'r ddyled yw'th gno";

Ryw chwe mil o flwyddi cyn heddyw
Aeth pawb i gyfamod a Duw;
Cyfamod gweithredoedd y'i gelwir;
A rhwymwyd yr holl ddynol ryw.

'Roedd pawb a 'roe'n ninau'n dau yno'n
Llawnodi'r cyfamod mor dyn;
Mae wired a'th eni di, gyfaill,—
Ac ofer it' edrych mr syn;
Nid ydym, feallai, yn cofio
Ddygwyddodd ben boreu ein byd;
Ond eto daw rhyw bla neu gilydd.
I goffa'r cytundeb o hyd!

Ac efe myfinau'n wrthwyneb,
Nid iawn i n' oll feio'r Hen Dad;
Fe'i cloffwyd e'n ddrwg gan y Codwm,
A syrthiodd y cloffni i'w had;
Ond ofnaf fod natur cyn Adda.
A llaw yn ein trethu ryw lun;
Mae rhan gudd wrth wraidd yr hen helynt
Nad yw eto'n hysbys i ddyn."

Ond wedi'n nid Adda yn unig
Yw'r holl etifeddiaeth i ni;
I ddyn gyda'r gwael Adda cyntaf
Daeth Ail Un sy'n harddach ei fri;

Y cyntaf o'r ddae'r yn ddaearol—
Mae yn ein naturiaeth ni ddau;
Y naill yn gamweddol a marwol
A'r llall oddifry yn bywhau.

Fe glywid ei lais gwan yn Eden,
Dylynai glyw Adda i ma's;
Fe ddaeth yntau'n gyfran o'r gyfran
O fewn y gnawd—anian yn ras;
A Hwn wna i'n talent ni dalu;
A wnaeth i'r drafodaeth ddwyn llog;
Fe elsai banc ffydd dyn yn ddrylliau
Pe na bae am inc coch y Grog!

Ac eto nid oedd ond fel Baban
Yn tyfu a thyfu o hyd;
Y cyntaf gnawd-Adda'n heneiddio,
Hyd yma'n rheoli y byd;
Mi teimlaf e'n crynu a honcian,
A gwegian a'i bwys ar ei ffon:
Fe welir y byd hwn mewn galar
O'i golli—a'r nefoedd yn llon!

Y bai a ddisgynodd drwy Adda;
Drwy Efa'r addewid am ras;
Drwy Adda y dyn pechadurus;
Drwy Efa y dwyfol ei dras;

O'i mewn hi 'roedd bru'r ymgnawdoliad
Fe'i daliai ef oes ar ol oes;
A Mair yn nghyflawnder yr amser
Fe'i ganwyd i esgyn ei Groes!

Cenedlwyd Ef gyntaf yn Eden,
Yn Efa y gyntaf o'i rhyw;
Yr Arglwydd a ddigiodd wrth Adda,
Ond Efa gadd ffafr gan ei Duw;
'Doedd Adda ond Joseph i Efa
Fel morwyn oedd Efa o hyd;
Gofynai'r faith Forwyn drwy'r oesau
I eni Iachawdwr y byd.

Ha! dyna lythyren yr hanes,
Ac ofer llythyren pob dysg;
Rhyw ledarwyddluniol yw'r cyfan
Am enaid y gwir megys gwisg;
Mae'r oll y tu allan i'r bywyd;
Ni chyffwrdd a'r ysbryd a'i ddawn;
A rhaid cael a sonir am dano
O'n mewn i'w amgyffred yn iawn.

A ffafr fendigedig oedd hono
A wnaeth Duw ag Efa'r un pryd;
A'i merched, fel hi, drwy yr oesau
I fagu Iachawdwr y byd;

Nid un i'w genedlu mewn blwyddyn,
Na'i ddwyn am ryw fisoedd oedd Ef:
Bu mamau y byd yn hir ddysgwyl
Am eni Tywysog y nef!

Ond nid yn ei eni mae'r cyfan,
Ei eni'n allanol i'r byd,
A'i gael yn y preseb yn Meth'lem
Sydd chwedl huda'r galon o hyd;
Ei weled yn rhodio o amgylch,
A chlywed Ei eiriau mor ddwys;
Mae'r hanes yn glaer ogoneddus—
Mae'r stori'n aruthrol ei phwys!

Ond wedi'n "allanol" yw'r cyfan—
Allanol ei eni a'i fyw;
Rhyw ddynol yw hyny, mi deimlaf,
Ni chyffwrdd a chlwyf dynol ryw;
Pa les a fu geni Iachawdwr?
Pa fudd fu o droi yn ein plith?
Ei weled mewn hanes a'i adrodd
Heb fyned i fewn i ni byth?

Ti glywaist am Grist hanesyddol—
Nid hwnw sy'n achub y byd;
A'r rheswm na cha'r byd ei achub
Yw Crist yn "allanol" o hyd;

Wrth ddrws ein gwael fyd mae yn curo
Ac yno fe'i cadwyd bob oes;
A'r byd ni agorodd ei fynwes
Pan glywodd ei gri ar y Groes!

Ti glywaist am Grist y credoau
A Christ yr Eglwysi bob un;
A Christ yr amrywiol enwadau
A wnaed i foddloni pob dyn;
Maent oll yn fan Gristiau'r allanol,
Man Gristiau ddifyrent bob oes;
Nid ydynt yn Grist gyda'u gilydd―
Fu'r un o nhw farw ar Groes.

A dyna fel mae hi, mi gredaf,
Allanol (yn ormod) fu ffydd;
Mae llawer o wir sy'n allanol
Fel haul sy'n weledig y dydd;
Ond wedi'n mae byd sydd yn fewnol,
A'r mewnol sy'n bwysig i ni;
Rhyw gadw mawr dwrdd wna'r allanol-
Mewn chwilio y mewnol mae bri.

Drwy' oesau "caddugol" (fe'u gelwir)
'Roedd llawer o ffydd yn y byd;
Ei Enw oedd ledled ag Ewrop,
A'r Ffydd oedd y ffwdan o hyd;

Fe lanwyd pob gwlad ag eglwysi,
A'r Ffydd oedd y ffair yn mhob lle;
'Roedd crefydd yn amlwg yn mhobman
Ond llwyr anweledig oedd E'.

'Roedd fel pe'r holl fyd wedi myned
I fewn i'r Lan Eglwys yn llu;
A'r Annghrist yn ben y Sefydliad,
A'i gred au'n blodeuo bob tu;
'Roedd amlder y croesau'n ddiareb
Yn aur, pres a haiarn a phren;
Fe'i gwelid E'n nghrog gwr a chongl—
Ond ni ddeuai bendith o'r nen!

Fe welid y Ffydd mewn esgobion,
Mynachod a chrachod o'u rhyw;
Offeiriaid yn fil ac yn fyrddiwn
A ffugient y grefydd ddi Dduw;
Y deiliaid a wychent y temlau,
A delwau i foddio y ne;
Yr oll fel agofau adseinient—
'R Ail Adda ni aethai i'r lle!

Ti glywaist am groes y Pabyddion—
Mae hono'n y golwg o hyd;
Ystumiau gweledig eu crefydd
Sydd beunydd yn swyno y byd;

Fe ddengys y Pabydd ei grefydd
Bob cyfle mewn ystum a gwisg;
Ond ni fu'r Ail Adda o'r dechreu
Yn hoff o'u coeg ddefod a'u dysg.

Mae'n syn mor ychydig o groesaw
A gafodd Efe yn y byd;
Mae llu yn Ei garu ar dafod,
Ond 'chydig o barch ga o hyd;
Cai'i wahodd i wychion eglwysi
I wyl ac i oedfa a chwrdd;
Ychydig agorent eu calon
I fwyta pob pryd wrth ei fwrdd.

A dyna ddywedai ei Hunan,
A dyma Ei eiriau trist Ef:
"Mae gan y llwynogod eu ffeuau
A'u nythod gan adar y nef";
Ond crwydro wnai E' yn feunyddiol—
'Doedd neb a'i lletyai yn iawn;
Mewn tai o waith llaw ni orphwysai—
Mewn calon y teimlai yn iawn.

Gafaelodd rhyw ddwys amryfusedd
Yn nghorpws holl grefydd y byd;
A ffynai y drwg heb ei weled
Gan bawb a'i proffesu o hyd;

Camsynied yr Adda a wnaethant
Gan osod eu camdyb yn sail;
Dwyfolent y brau Adda Cyntaf
Yn lle'r dwyfol Adda yr Ail.

Hwy'i troisent yn benaeth daearol,
A'r mawrion a'i hawlient bob dydd;
A'r drygwyr o'r brenin i'r bawddyn
Yn llu a gofleidient y ffydd;
Yr Adda a bechodd addolent
Fe'i gwnaed e'n waredwr di ras;
A'i lety a gai yn mhlith bleiddiaid,
Mewn breinlys, a chastell a phlas.

Yr hen Adda hwn oedd yr Annghrist
A godwyd yn geidwad mor goeg;
Bu hwn am ganrifoedd ar orsedd
Yn nhemlau gwych Lladin a Groeg;
Mab dyn oedd efe (a dim arall),
Ac ni feddai ddim ond oedd ddyn;
Ond ceidwad dry'n siomiant bob amser
Wna'r gwael ddyn o hono'i hun.

'Roedd Adda yn ddarlun o hunan—
Ei hunan oedd fwya'n ei fryd;
Defnyddiai bob dim er ei ffyniant
A'i fryd ar feddianu'r holl fyd;

Y dydd cynta'i crewyd fe brofwyd
Yr hunan-egwyddor yn ffrwch,
Can's syrthiodd y prawf cicaionaidd
Yn bendramwnwglaidd i'r llwch!

O'r braidd 'roedd ei glai wedi sychu
Na flysiai am fyned yn Dduw;
A'r wiber a wyddai ei wendid—
A gwendid yr holl ddynol ryw;
Camsyniad yw bod yn ddim arall,
I beth fod yn fwy na fe'i hun:
Gall dyn fyn'd yn llai na'i cynlluniwyd,
Ond fyth fod yn fod mwy na dyn.

Uchelgais nodwedda blant dynion;
Iselgais yw cais hardd y nef;
Y naill ddaeth ag Adda i drafferth;
Y llall ddaeth a mawl iddo Ef;
Bu esgyn i'r Cyntaf yn felldith,
Bu disgyn i': Ail o fawr rin;
Gall Duw fod yn llai na Fe'i Hunan,
Ond dyn fyth yn fwy na fe'i hun!

A dyna ei wendid drwy'r oesau,
Sef dringo uwchlaw sydd yn iawn;
Yn degan i'w falchder a'i ffoledd
Er llawer o helbul fe'i cawn;

:

Ymgeisia am fwy nag sy'n weddus;
Ymwancia am chwyddo ei hun;
Ar lethrau y dwyfol y syrthiodd
Gan lithro i gwm llai na dyn.

Mae'n dda fod ein Duw'n hoff o ddisgyn
Neu byddai ar ben ar bob dyn;
Mae'n dda fod Un mwy na fe'i hunan—
Fod Ceidwad sy'n llai na Fe'i Hun;
Mae'n dda i'n byd gwael, llawn o orthrwm
A balchder a thraha di ras,
Fod genym mewn byd llawn o feistriaid
Ail Adda sy'n Dduw ac yn Was.

Rwy'n teimlo fy hun fel Columbus,
Awyddus am groesi rhyw for;
Draw draw dros arw werydd dadleuaeth
I lanau byd cyfrin yr Ior
I chwilio am fyd sydd yn newydd
Am fyd sydd yn ddwyfol dan gudd;
I fyd sydd yn babell cyfarfod—
I fyd lle cyferfydd pob Ffydd.

"O'n mewn, ebe'r Iesu, mae'r deyrnas"—
Nid rhywbeth tu allan yw gras;
Mae bywyd erioed yn beth mewnol
Nis gwelwyd erioed y tu ma's;

Ac eto cryr gamp fu goleuo
Y byd ar wirionedd mor glaer;
Mae llawer o fas anystyriaeth
A dysg sy'n ddi fudd ar ein dae'r!

Tu mewn mae y bywyd anianol,
Cudd rin y llysieuyn a'r pren;
Tu mewn mae y teimlad a'r deall
Yn nghelfa y calon a'r pen;
Tu mewn mae y gwaed a'r gwythienau
Y giau'r gewynau a'r grym;
I weled mewnolrwydd y deyrnas
Ni ofyn am ddeall mor llym.

'Dyw bwyd o ddim lles y tu allan;
'Dyw torth ar y bwrdd o ddim gwerth
Hyd nes a i'r genau a'r cylla
Yn ymborth tumewnol a nerth;
A diod na yfir ni fuddia,
Ac ni ddisycheda y byd.
Os aros wna'r dwr yn y ffynon,
Yn'r wybren neu'n 'r afon o hyd.

Nid dim byd allanol o gwbl
Sy'n achub pechadur o ddyn;
Mae'r gref udd egwyddor o fywyd
Yn gweithio o fewn dyn ei hun;

Daw Crist fel yn gyffro'n yr enaid
I newid ei feddwl a'i foes;
Fel sudd Duw yn nghangau'r winwydden;
Fel lefain yn eples mewn toes.

Mae gormod o ras y tu allan
I'r grefydd sy'n llanw ein byd;
Y siarad a wneir mewn pwlpudau—
'R gweddio tu allan o hyd!
Yr holl goeg beirianwaith a glywir
Yn chwyrnu'n mhob pentref a thref;
'Dyw oes hir o'r deyrnas allanol
Yn werth awr mewn congl gydag Ef!

Y deyrnas allanol yw proffes,
A hon yw y fwya'n y byd;
Ar hon rhoddir bri annghyffredin
A hon ga y sylw i gyd!
A hon garia'r holl addurniadau;
A hon sydd yn swyno pob bron;
Hi fu hi i minau'n o swynol—
Ond heddyw ni swyna mo hon.

Y bardd mawr o Afon gynt ddwedai,
('Roedd ganddo ef lygad mawr clir):
"Y byd o hyd dwyllir gan addurn"—
'Does fawr byd edmyga y gwir;

Defodau a wnaeth i ni grwydro
O symledd Efengyl ein Duw;
A dogmau a ddaeth a'r ymrafael
Annynol i blith dynol ryw.

Beth dal i ni feio ein gilydd,
A dondio'r Hen Dad oddidraw;
Achosion ein holl aml drallodion
A'n drygau ni oll y'nt ger llaw;
Fe'n lluddiwyd gan hen goelgredoau
I wella'n effeithiol ein byd:
Mae'r diffyg o hyd yn nes atom—
Ein drwg yw o hyd ac o hyd.

Rhaid credu mai ynom mae Eden;
Mai ynom mae Adda bob pryd;
Mae ynom rhaid cael yr Ail Adda
I wella a newid ein byd;
Rhaid i ni gael Beth'lem bersonol,
Cael Crist yn y preseb o'n mewn;
Neu ofer yw'n holl sal grefydda—
O'n pechod fyth allan ni ddewn!

A rhaid yw Ei eni'n ein preseb,
Yn nghalon ein nwydau o gnawd;
Y ddwyfol gudd ail enedigaeth
Ar aelwyd ein natur, yn Frawd;

A rhaid i oreuon y meddwl
Offrymu o'u doniau i'w fri;
A rhaid yw i ninau Ei fagu
O'n mewn i'w droi'n eiddo i ni.

Nid rhywbeth fel hyn ac fel arall;
Nid rhywbeth i'w lyncu'n ei faint;
Nid rhywbeth i'w gael yn y capel
Neu eglwys fel coeliai'r hen saint;
Fe'i genir o frù ein naturiaeth
Fel ganwyd Ef gynt o fri Mair;
Fe'i genir yn faban-egwyddor,
I'w fagu o hyd gan y Gair.

Ac yna ein morwyn-naturiaeth,
Fel canodd Mair gynt wrth ei bodd,
A gan am y dwyfol ymweliad
A'r Cariad a roes y fath rodd;
Ac yna yr anian gynydda,
A'r Ysbryd o'n mewn ymgryfha;
A'r gras drwy ymdaenu'n ein natur
Yn rheol ein bywyd a a.

Ar fyr daw ein natur i'w deimlo,
A'i adwaen yn uwch gras na'i hun;
Doctoriaid y blysiau a'r chwantau
Yn gwrando yn astud bob un;

Ac yntau'n eu holi a'u chwilio
A hwythau yn syn wrth Ei ddysg;
Ac unwaith y 'swilia Fe'u balchder
Efe fydd yn allu'n eu mysg.

Ar fyr daw i son am wynfydau,
Mwynderau na edwyn y byd;
Mwynderau na thront yn ofidiau—
Mwynderau yn para o hyd;
Gwynfydau dront alar yn obaith,
A thlodi'n addewid drwy ffydd;
A gorthrwm ac erlid a drygair
(Ar gam) yn llawenydd ryw ddydd!

'Run modd, gyda phobpeth gwir dduwiol,
Uwch dim rhaid ei gael y fan hon;
Rhaid cael y Golgotha'n dumewnol,
A'r Groes oddimewn yn y fron;
Nid digon yw son am Galfaria,
Na chanu bob Sul am y Clwyf:
Mae'r oll yn oferedd, mi gredaf,
Os nad yn brofiadol yr wyf.

Dysgwylia rhai'r deyrnas i ddyfod
O'r nef fel gorymdaith i lawr;
A chadwant eu golwg i fyny
Yn dysgwyl am dani bob awr;

Tra hwy yn syn syllu tu allan
Yn dysgwyl am rywbeth na fydd,
Gwna'r diafol ei waith dan eu trwynau
Gan ddrygu eu hachos bob dydd.

A dyna sydd arnom ei eisieu,
O'n mewn ysbrydolrwydd y Groes;
Ysbrydiaeth pob pechod yw hunan—
Ymwadu yw ystyr pob moes;
Rhyw fyw i siwr farw wnai Adda
Ddaeth gyntaf yn gyff dynol ryw;
Yr Ail ddaeth a bywiach egwyddor—
Sef marw i'r teulu gael byw!

Nid Mab ond i un oedd y Ceidwad,
Ond Mab pob rhyw ddyn yn un Dyn;
Fe'i gwnaed E'n Fab Adda'n Fab Dafydd—
Mab Dyn oedd y galwai ei Hun;
'Roedd E'n Fab i Efa, pob Efa,
O Efa i lawr hyd at Mair;
Yn Alpha yn nghyd ag Omega—
Am hyny fe'i gelwir yn Air.

Nid digon yn Mair fu ei eni;
Mae'n rhaid ei aileni'n mhob bron;
Fe'i ganwyd yn Mair yn bersonol—
Ei fam E'n bersonol oedd hon;

Ond eto yn ddyn yno'i ganwyd
I'w weled gan bawb yn Fab Duw;
I'w deimlo yn Geidwad personol
Ei eni'n y galon rhaid yw.

Y gwir Grist yw'r Crist anweledig
Nas gwelwyd, nas clywyd erioed;
A hwn yw y Crist dry'n Achubwr
Pan welir y byd wrth Ei droed;
Y Crist sydd o fewn dyn yn brofiad;
Y Crist sydd a fewn dyn yn fyw;
Nid proffes, na chredo, na chyffes
Yw'r gras ddyg y byd at ei Dduw.

Rhyw grwydryn yw Crist y tu allan,
Nid Ceidwad, ac ni wna'r un lles;
Mae'n rhaid i bob gras a phob bendith
I'r mewnol er budd ddod yn nes;
'R allanol o hyd sydd yn fethiant
Er llawned y gras fo yn stor;
Nid yw E' ychwaith yn Waredwr
Pan gura Efe wrth dy ddor.

Rhaid yw i ti agor dy ddrysau
I ollwng y deyrnas i'th oes;
Rhaid i ti gael profiad Calfaria
O'th fewn di a rhinwedd y Groes;

Nid teyrnas yw'r deyrnas fo allan,
Nid Crist yw sy'n crwydro y byd;
Rhaid iddo Ef fyw yn dy galon-
O'th fewn mae y deyrnas o hyd!

Nodiadau

1. Ingersoll.
2. Cyfeirio at ei galon.
3. Ei galon.

[Categori:Testunau cyfansawdd]]