Y Fainc Sglodion/Mr. William W. Jones, Brynawel

← Ymddeoliad Hen Weithiwr

Y Fainc Sglodion gan John William Jones

Englyn beddargraff Meurig Elen i'w briod →

WILLIAM JONES, BRYNAWEL.

UN o'r dynion rhagoraf a fu'n gweithio mewn chwarel erioed oedd Mr. William William Jones, Brynawel. Ar lafar gan y gweithwyr gelwid ef yn "William Jones, Brynawel."

Braint fawr imi oedd cael gweithio am flynyddoedd ar yr un bonc ag ef. Ganed ef ym Mhenlan, Trawsfynydd, ar Chwefror 16, 1853. (Ym Mhenlan y ganed Hedd Wyn hefyd ar Ionawr 13, 1887). Bu farw William Jones, Mehefin 30, 1920. Yr oedd fel brenin urddasol ar bonc y chwarel, ymhlith y gweithwyr. Gwisgai ddillad glân a thrwsiadus,-gwasgod liain wen, a throwsus melfared gwyn. Un gweddol dal ydoedd, yn meddu ar bersonoliaeth hardd, wyneb glandeg, siriol, a dau lygad treiddgar. Parchai bawb, a chyfarchai bob gweithiwr wrth ei enw yn llawn. Ni fu neb yn ail iddo am ysgwyd llaw. Ni fu pall ar ei garedigrwydd i rybelwyr oedran- nus a hogiau bach di-gefn, ac eraill hefyd. Rhannai y clytiau gorau a feddai iddynt. Galwyd ef droeon i setlo rhai cwerylon, a meddai ar y ddawn i wneuthur hynny mewn ffordd ddoeth. Byw crefydd a wnaeth ef, ac nid sôn amdani byth a beunydd. "Ynghanol ffryd- lif bywyd y gwelir cymeriad dyn ar ei orau," meddai Goethe, a gwir oedd hynny am William Jones.

Yn y flwyddyn 1895 bu swyddogion y Llywodraeth yn gwneuthur ymchwiliad ynglŷn â llech-chwarelau Sir Feirionnydd. Cyhoeddwyd swm y cyfan gyda llyfrau glas y Llywodraeth. Holwyd amryw o brif-oruchwylwyr gwahanol chwarelau, meddygon ein tref, arolygwyr y mwyngloddiau, a chreigwyr, a chwarelwyr. Pwyswyd am gael awgrymiadau er lles y gweithwyr yn gyffredinol rhag i ddamweiniau ddigwydd, ac er lles eu hiechyd yn y chwarel. Y mae'r cwestiynau a'r atebion yn werth eu darllen heddiw yn y llyfr pwysig. Rhaid oedd cael dyn gwrol i roddi yr awgrymiadau yn y cyfarfod, gan ei bod yn gyfnod caled ar y gweithwyr yr adeg honno. Yr oedd yn berygl i'r un gweithiwr wrthwynebu yr un swyddog yn y chwarel, neu cawsai ei atal neu yn ôl term y chwarel, "ei hel tros y llwybr."

Dyma rai o'r cwestiynau a roddwyd i William Jones, a'i atebion yntau:

Ymh'le y preswyliwch, a beth ydyw eich gwaith? Preswyliaf ym Mrynawel, Blaenau Ffestiniog, a chwarelwr ydwyf.

Gweithiaf yn y felin, yn chwarel isaf Oakeley, ers 31 o flynyddoedd.

Pa awgrymiadau sydd gennych i'w dweud?

Dywedwyd rhai awgrymiadau er lles y gweithwyr gan dystion eraill o'm blaen, a bwriadwn eu dweud fy hun.

Dyma un peth—dylai'r tyllau agored lle mae wagenni a'r rwbel naddu yn disgyn iddynt gael eu cau bob un gyda drysau pwrpasol. Hefyd, dylai'r olwynion wrth ochrau y byrddau llifio gael eu cuddio. Mae'n hawdd i weithwyr anafu eu traed gyda hwynt fel y maent.

Pa beth arall a awgrymwch?

Dylai yr oriau gwaith gael eu cwtogi.

A ydych yn credu fod yr oriau yn niweidol?

Ydwyf, gan ein bod yn gweithio mor galed, ac ynghanol awyrgylch yn llawn o lwch y llechau. Credaf fod yr oriau gweithio yn rhy faith.

Pa faint o oriau a'awgrymwch a fuasai'n rhesymol?

Buasai wyth awr yn ddigon.

A fedrwch chwi wneuthur cymaint o waith mewn wyth awr ag a wnewch yn awr?

Gallaf, yn enwedig am y cyflog a gawn.

A ydych yn credu y rhoddwch ormod o straen ar eich corff?

Ydwyf, yn yr haf ar dywydd poeth, gweithiaf yn galed nes llwyr ddiffygio erbyn hanner awr wedi pedwar o'r gloch.

Pa faint o oriau gweithio a awgrymuch?

Tua 48 awr yr wythnos i rai yn y melinau, ac o dan y ddaear—creigwyr, labrwyr, ac eraill.

Pa faint o oriau a weithir gan geffylau?

Wn i ddim, ond credaf y cânt fwy o orffwys na'r gweithwyr.

Beth arall a hoffech ei ddweud?

Gallaf ddweud fod llawer o welliannau wedi eu gwneuthur er pan ddechreuais weithio, yn enwedig yn y lleoedd i weithio ynddynt.

Cyflawnwyd llawer o awgrymiadau William Jones yn y chwarelau erbyn heddiw, a gwneir rhywbeth newydd beunydd yno er lles iechyd y gweithwyr. Heuodd W.J., a gweithwyr eraill hefyd, yr had da yn y blynyddoedd gorthrymus gynt, a mêd chwarelwyr ein cyfnod ni o ffrwyth eu llafur yn ehelaeth.

Nid gŵr meddal, gwlanennaidd ydoedd, ond dyn cadarn, gwrol dros iawnderau ei gydweithwyr. Gallai ddweud geiriau â min arnynt pan fyddai eisiau hynny. Dyma un enghraifft. Gofynnodd un swyddog pwysig (a oedd ar fin ymddeol o'r chwarel) iddo fel hyn yn wawdlyd: "Pa bryd yr ydych am ddechrau gweithio wyth awr yn y chwarelau, William Jones?" Atebodd yntau fel hyn, "Pan fydd ambell ormeswr i'r gweithwyr wedi diosg y fantell."