Y Fainc Sglodion/Straeon y Capel

← Profiad Hen Weithiwr

Y Fainc Sglodion gan John William Jones

Cofnodiad byr o bregeth a bregethwyd ar noson waith →

PAN oedd Robert Roberts (Moelwynfardd) yn rybela yn Chwarel y Rhiw, bu'n ffodus i gael digon o gerrig reit dda. Yr oedd pethau'n wahanol arno un mis ac aeth i chwilio am glwt i orffen ei gerrig ar ddiwedd mis. Gwrthododd un bargeiniwr roddi dim un crewyn iddo, a gwnaeth yntau englyn iddo. Dyma'r cwpled olaf:

"Rybela bo'r gŵr bawlyd
Ddydd barn ar ddiwedd y byd."

STRAEON Y CAPEL.

BYDDAI llawer o'r rhai a weithient yn y chwarelau yn y blynyddoedd gynt yn "bregethwyr cynorthwyol" gyda gwahanol enwadau. Gwnaethant wasanaeth mawr yn eu cyfnod.

Byddai rhai ohonynt yn hir ar eu gliniau yn gweddio, ond rhyw 'delegram ysbrydol' oedd gweddi ychydig ohonynt.

Dyma ychydig gofnodion a ysgrifennwyd gan un o'r cyfryw yn ei Ddyddlyfr.

"Pregethu yn Harlech yn y bore, a'r pnawn yn y Penrhyn, ac yn Trawsfynydd yn yr hwyr. Cael gwynt i fy hwyliau trwy'r dydd, a chael deunaw ceiniog o dal."

Pregethu yn Ramoth pnawn ddoe, ac ym Maentwrog y nos. Oedfeuon dymunol, a gwrando da, a rhai yn porthi. Cefais swllt gwyn yn dâl." "Heno (nos Sadwrn) prynais lyfr am chwecheiniog i ysgrifennu fy mhregethau."

Pregethu yn Harlech ar hanes y 'Wraig o Samaria,' ac wedi imi ddarllen W.H. yn gweiddi fy mod wedi pregethu amdani o'r blaen yno. "Wel,' meddwn innau, 'nid oes gennyf ddim i'w wneud ond mynd am ryw dro gyda'r Wraig o Ganaan!' Oedfa dda iawn a chael deuswllt am wasanaethu."

"Pregethu yn Llan Ffestiniog bore heddiw, ar y 'Mab Afradlon,' a pwysleisio y berthynas oedd rhyngddo a'i dad. Tri phen: Tad, Mab Hynaf, Mab Afradlon. Yn Trawsfynydd yn y pnawn. Pregethu ar 'Moses,' a'r nos yn Harlech gyda'r Mab Afradlon. Hwyl dda. Cael deunaw ceiniog."

"Yn gwneuthur pregethau newydd at y Suliau nesaf, ac yn gofyn i Dduw am help at y gorchwyl pwysig. Darllen Gurnal hefyd."

"Prynu top coat newydd am £1, y llall wedi cochi."

"Prynu Bonnet i Betsan, a Chlocsiau i Siani, 1-6."

"Pregethu yn y Bermo yn y bore, ac ym Maentwrog y nos. Cael deunaw ceiniog. Am ddal ati i bregethu tra bydd ynof anadl, doed a ddelo."

Rhydd llawer o gofnodion yr hen bregethwyr oleuni ar fywyd y pregethwyr yng Nghymru yn y blynyddoedd gynt. Myfyrient eu pregethau wrth gerdded o'r naill gapel i'r llall. Byddai rhai yn marchogaeth ar geffylau, ac eraill yn dyfod mewn cerbydau. Cyfeirir at hyn mewn hen bennill:

"Mae rhai ar feirch yn dyfod yn hardd i Seion fryn,
Ac eraill mewn cerbydau, yn harddach na'r rhai hyn;
Mae'n dda i rai fod mulod, ac elor-feirch yn bod,
I gario'r claf a'r clwyfus, i'r Iesu byddo'r clod."

Gwnaethant wasanaeth mawr yn eu cyfnod, ac yr oeddent wrth eu bodd yn ceisio cadw lamp crefydd yn olau.

Rai blynyddoedd yn ôl cefais stoc dda o hen emynau gwlad gan rai o'r hen gyfeillion hyn, ac anfonais hwynt i Carneddog. Dyma dri ohonynt:

Mae Duw fy Nhad yn Seion,
Hen gartref hoff fy mam;
Mae'r Iesu 'Mrawd yn Seion,
Ni raid im ofni cam;

Mae'r Ysbryd Glân yn Seion,
Diddanydd rhydd i'r saint;
'R wyf innau'n byw yn Seion,
O diolch am y fraint.

Gair mawr oedd y "Bydded" ddywedodd Jehofa,
Gair mwy oedd "Gorffennwyd "ar fynydd Calfaria;
Fe greodd y Bydded rhyw fydoedd heb fesur,
Ond yn y Gorffennwyd mae bywyd pechadur.

Er cymaint gŵr oedd Moses
Mae Iesu'n fwy, medd Duw ;
Mae Moses wedi marw,
Ond Iesu sydd yn fyw;
Nid oes ei ail i'r Iesu
Am wella pob rhyw glwy',
A chan ei fod mor fedrus
Ffarwel i Moses mwy.

PREGETHWR cynorthwyol cymeradwy yn ei ddydd oedd R.R. Bu llawer o drafod ar bregeth o'i eiddo ar y Mab Afradlon. Dywedodd frawddegau da gwerth i'w cofio. "Nid rhaid mynd i wlad bell i fyw yn afradlon. Yr oedd y wlad bell yng nghalon y mab hynaf heb iddo symud i unman oddi cartref. Gellir byw ar gibau yn Eglwys Dduw," meddai. Wrth wrando arno rhoddodd un prydydd ei eiriau yn y pennill hwn:

Waeth heb a sôn am gariad
A chanmol Duw a'i ras,
A byw'n annheilwng wedyn
Mewn ysbryd chwerw cas;
Nid rhaid mynd yn afradlon
I estron wlad i fyw,
Mae'n bosibl byw ar gibau
Yng nghanol Eglwys Dduw.

GŴR diwyd gyda'i orchwyl oedd B——. Ym mlynyddoedd olaf ei oes cliriai rwbel bras ym Melin MNodyn:Br. Ni fu ball ar ei ffyddlondeb gydag achos crefydd, a meddyliai y byd o'i swydd fel Ceidwad y Porth yn y capel bach! Gwnaeth ei weinidog, y Parch. R. R. Morris, gân goffa dda amdano.

Dyma y llinellau diwethaf ohoni :

Rhyw gwch oedd dy feddwl, un bychan gwyn,
Ond cludai drysorau o Galfari fryn.

Hwyliai'n ddi-orffwys o fore hyd hwyr,
Am olud ei elw, 'd oes undyn a ŵyr.

Ti ddeliaist i'w hwylio hyd derfyn dy oed,
Ac os oedd yn fregus ni suddodd erioed."

UN O Lanllyfni oedd R.O., a daeth i weithio i chwarelau ein hardal yn ŵr ifanc. Yr oedd yn chwarelwr campus, a byddai yn yr un cywair wrth weithio cerrig da a rhai sâl. Magwyd ef yn y seiad, a bu yn ffyddlon yn y capel, a gwnaeth ei ran gyda phob achos da. Ar garreg ei fedd ceir y llinellau hyn :

"Does neb ond Un all brisio'i ddiwrnod gwaith.
'Does neb ond Un all dalu iddo chwaith."—R.R.M.

PREGETH ar "Ddameg yr Heuwr" a gafwyd un nos Sul yn Nhan-y-grisiau. Y nos Lun canlynol aeth y Parch. Samuel Owen i ymweled â hen wraig a hithau wrthi yn darllen ei Beibl. "Beth ydach chwi'n wneud Catrin Dafis?" gofynnodd iddi. "O," meddai hithau, "rhoi tipyn o bridd ar yr had yr oeddwn i."

Y SUL cynt bu pregethwr yn dweud geiriau plaen a chwerw wrth aelodau eglwysig. Dywedodd Catrin Dafis fel hyn wrth S.O.,—" Bu D—— yn pregethu y Sul diwethaf gyda ni, ond ni wnaeth o ddim ond taflu dŵr poeth am ein pennau."

Yn y seiat un noson waith gofynnodd y gweinidog i rai o'r aelodau eglwysig a fyddent yn arfer dweud eu Pader bob nos cyn mynd i'w gwelyau?

Dywedodd un hen chwaer, "Byddaf fi yn arfer ei ddweud bob tro y bydd yn taranu a goleuo mellt!"

"Felly wir," meddai yntau.

"Beth amdanoch chwi, E. Jones? Yr ydych yn gweithio yn y chwarel bob dydd yng nghanol peryglon mawr. A fyddwch chwi yn dweud eich Pader?" "Yr ydw i wedi bod yn ei ddweud am flynyddoedd, ond ers misoedd lawer rŵan mi fyddaf yn rhoddi y Testament a gefais gan fy mam hanner can mlynedd yn ôl o dan y gobennydd, a rhoddi fy mhen i orffwys arno."

YN adeg Diwygiad 1904-05 aeth hen weithiwr i berthyn i'r capel fel llawer eraill yr adeg honno. Dilynai gyfarfod- ydd yr eglwys yn gyson. Un noson yn y seiad gofynnodd y gweinidog a fuasai yn dweud tipyn o'i brofiad ar ôl dyfod yn aelod eglwysig. Gwnaeth hynny yn ddifyr iawn. Canmolodd y gweinidog ef, "a gresyn na byddech wedi dal ati yn hwy," meddai. "Diolch ichwi," meddai yntau, "mi â wn o'r gorau fod y Gramaphone yn olreit, ond â dweud y gwir wrthych yn onest, go 'chydig o records sydd gennyf i ddal ati."

AETH Y Parch. David Roberts y Rhiw, i ymweled â hen frawd o Talwaenydd oedd yn wael ar ei wely cystudd. Pan aeth at erchwyn ei wely i'r siambr, gofynnodd yn garedig iddo, "Beth sydd gennych i'w ddweud wrthyf C.H.?" Dywedodd yntau, Herod." "Beth sydd gen- nych i'w ddweud am y creadur brwnt hwnnw?" meddai yr hen weinidog duwiol. "O," meddai yntau, "diolch yr ydwyf na wnaeth o ladd fy Ngwaredwr i, neu buasai ar ben arnaf heddiw!"

MEWN Cyfarfod Llenyddol ym Methel, Tanygrisiau, lawer blwyddyn yn ôl, ymhlith pethau eraill yr oedd cystadleuaeth am areithio yn fyrfyfyr. "Y drwg o redeg i ddyled " oedd y testun, ac Alafon yn beirniadu. Wedi i bedwar ymgeisio, aeth llanc tal a glandeg ymlaen i'r sêt fawr a dywedodd braidd yn hunanol, "Yr ydwyf i yn dal swydd go bwysig, ac mewn cyfle da i adnabod yr adar duon' yma," &c., &c. Wrth feirniadu, dywedodd y beirniad, "Am y llanc a ddywedodd ei fod yn adnabod yradar duon' yma, pwy a ŵyr tybed, nad aderyn du pig-felyn ydyw ef ei hun!"

YN adeg gwneuthur y Twnel Mawr rhwng Dolwyddelan a Blaenau Ffestiniog, penodwyd rhai i wylio'r siafftiau a âi iddo o wahanol leoedd. Gwyliai hen frawd o Tal- waenydd un o'r siafftiau hyn ar ddydd Sul. Rhoddwyd ef ar y carped gan y Parch. David Roberts, y Rhiw, a'i flaenoriaid yn ei eglwys. Dywedodd Mr. Roberts wrtho, "Chwi a wyddoch o'r gorau T.H., nad ydyw yn beth iawn arnoch wylio'r siafft ar y Sul a derbyn tâl am eich gwaith, a chwithau yn aelod eglwysig gyda ni yn y Rhiw. Gofynnaf ichwi beth ydych am wneud-bod yn aelod ynteu gwylio'r siafft?" "Wel wir, Mr. Roberts bach," oedd ei ateb, "credaf mai gwylio'r siafft sydd wedi talu orau imi."

UN go danbaid ei dymer, ond hollol ddiragrith, oedd D.J. Un tro dewiswyd ef yn arolygwr yr Ysgol Sul yng Nghapel y Methodistiaid. Ar ddechrau ei

ei dymor gadawodd amryw athrawon eu dosbarthiadau, a myned yn ddisgyblion i'r dosbarthiadau a arferent fynychu. Yr oedd tua hanner dwsin mewn un dosbarth. Aeth D.J. atynt a gofyn iddynt bob yn un ac un a aent yn athrawon ar wahanol ddosbarthiadau. Wedi i bob un ei wrthod dywedodd, "Wel, 'd oes gennyf ddim i'w wneud ond mynd i chwilio am rai i'r Capel Sentars!" Ar hynny dyma bob un yn ufuddhau.

WEDI i Ann fyned i gadw tafarn ni chawsai fod yn aelod eglwysig. Nid da oedd bod ei henw ar Lyfr yr Eglwys ac ar dafarndy. Yr oedd yn wraig siriol a char- edig wrth natur. Bu farw ar ôl cystudd poenus. Wrth ei bedd siaradai hen weinidog duwiol, a dywedodd, "Adwaenwn Ann ers llawer o flynyddoedd, ac yr oedd yn un siriol a charedig. Os tafarnwraig ydoedd ers rhai blynyddoedd gofalai roddi dwfr am ben y gwirodydd poethion a werthai, fel na wnaethant ddrwg i neb, boed dlawd neu gyfoethog, a chwarae teg iddi. Hedd i'w llwch."

GŴR esgyrnog oedd H——, ysgwyddau llydain ganddo, a barf wen hir ac ôl cnoi baco fel dwy ffos goch arni. Ni fuasai bywyd o unrhyw werth yn ei olwg heb dafarn, cwrw a baco. Gweithiai yn galed o dan y ddaear, ac enillai gyflog da, a gofalai y cawsai tafarnwyr y dref ran dda ohono, er gwaethaf ei wraig a'i blant. Nid oedd capel na chrefydd yn cyfrif dim ganddo, ac ni bu enw Duw erioed ar ei fant ond mewn rheg. Casâi bobl y capel â'i holl egni, ac ni roddai ddimai i helpu'r un eglwys.

Cafodd iechyd da am flynyddoedd lawer, ond wedi iddo droi ei drigain oed, dechreuodd llwch, a mwg y tyllau tanddaearol, a'i waith caled adael eu hôl arno.

Amlwg ydoedd fod ei gorff cryf yn dechrau ymddatod, a thystiai'i gydweithwyr fod rhywbeth' wedi gafael ynddo.

Rhaid fyddai iddo roddi'i gerrig i fyny yn gynt nag y breuddwydiai. Collodd lawer stem o'r chwarel ac ar- hosodd adref yn gyfangwbl yn y diwedd. Ymwelai ei feddyg ag ef yn ofalus, ond ni wnâi ei gyffuriau les iddo. Pan oedd gydag ef un prynhawn, dywedodd yr hen greigiwr wrtho fel hyn: "Credaf mai doctor go sal wyt ti, a buasai'n well o lawer imi gael ffariar!"

Trôdd y meddyg rhadlon ato a dywedodd wrtho : "Waeth heb a rhoddi tail wrth wraidd hen goeden wedi dechrau crino!"

Ar ôl y geiriau yna, llarieiddiodd ysbryd yr hen weith- iwr caled. Ciliodd i'w wely yn bur wanllyd, ac un bore dywedodd wrth berthynas iddo: "Y mae gwaith repario mawr arnaf, a buaswn yn hoffi cael mynd i berthyn i'r capel."

Ymhen rhyw wythnos trefnwyd i ddau Flaenor ym- weled ag ef yn ei gystudd. Aethant i'w gartref, ac ato i'r siambr, ac yr oedd golwg wael ac ôl cystudd trwm arno.

Y peth cyntaf a ddywedodd wrthynt oedd: "Wel, hogia bach yr ydych wedi cyrraedd yma, ond yr ydwyf yn teimlo'n well o gryn dipyn, ac yr wyf am oedi mynd i berthyn i'r capel! Dowch yma pan fyddaf eich eisiau."

Ymhen yr wythnos ar nos Fawrth, daeth galwad am iddynt ymweled yr ail dro â'r hen frawd. Yr oedd yn falch o'u gweled, a gofynnodd, "Rhowch bwt bach o weddi drosta i, hogia bach." Gwnaethant hwythau, a'i dderbyn yn gyflawn aelod yn Eglwys Iesu Grist" am y tro cyntaf erioed. "Teimlaf yn braf rŵan," meddai. Pan oedd y ddau yn mynd o'r ystafell, ysgydwodd law gyda hwynt, â dywedodd, "Wyddoch chwi beth, hogiau bach, cofiaf adeg yn fy hanes na buasai yr un raff dair cainc yn fy nhynnu fi at grefydd, ond heddiw, gwna edau wlan y tro."

BYDDAI hen weithiwr talentog yn sôn beunydd am Graig yr Oesoedd, ac wrth weddio gofalai am ddiolch fod "Y Graig yn dal." Ei hoff emynau oedd emynau a'r gair "craig " ynddynt, a pha ryfedd a chraig y chwarel wedi mynd yn ddarn ohono! Wrth iddo ymneilltuo o'r chwarel gwnaeth cydweithiwr ychydig linellau iddo, a dywedodd yn y pennill diwethaf fel hyn:

Gwyddost ti am greigiau'r ddaear,
Troi y maent yn grych bob pryd,
Ond am gadarn Graig yr Oesoedd
Cerrig da yw hi i gyd;

Os y gweithi di ar honno
Nes y daw dy oes i ben,
Byddi'n falch o'th bapur setlo
Pan ei di tu hwnt i'r llen!

CHWARELWR medrus, a threfnus gyda'i waith oedd G.——. Yr oedd yn wleidyddwr mawr ac yn ddarllennwr ar lyfrau da. Mynychai y capel yn ffyddlon, ond ym mlynyddoedd olaf ei oes yr aeth yn aelod eglwysig, a bu yn aelod defn- yddiol. Pan wrandawai ar y plant yn dweud eu had- nodau mewn seiad noson-waith un tro, gofynnodd y cwestiwn canlynol iddynt : "A fedrwch chwi ddweud wrthyf y 'mhlant i, paham y mae defaid sydd yn pori yr ochor yma i'r Moelwyn yn uwch eu pris yn y farchnad, na'r rhai sy'n pori yr ochor yma i'r Manod?" Meth- asant ei ateb, a dywedodd yntau wrthynt: "Am eu bod yn cael haul y bore! Yr ydych chwithau yn cael haul y bore wrth ddyfod i bob moddion i'r cysegr, a chofiwch chwi mai hwnnw sy'n rhoddi gwrid i'ch gruddiau, fel y gwna i afalau. Druan ohonof fi, gwrthodais i wneud defnydd o haul y bore, ond da gennyf gael haul y pryn- hawn!"

UN o ddynion galluocaf ein hardal oedd R——, pregethwr a hynafiaethydd da. Gweithiodd am gyfnod byr yn y chwarel, ond cefnodd arni ac aeth i'r Coleg a gwnaeth ei farc yno. Yr oedd un arferiad od yn perthyn iddo,- swniai y llythyren "s" ar ddiwedd rhai geiriau. Pan bregethai un tro mewn Eglwys Saesneg dywedodd y frawddeg hon ar ei weddi:

"O Lord, preserve us in the Spirits!"

DYWEDODD hogyn ei adnod mewn seiad noson waith yn Nhanygrisiau un tro. Anghofiodd ymolchi ei wyneb cyn cychwyn i'r capel. Wedi iddo ddweud ei adnod, dywedodd hen flaenor duwiol wrtho fel hyn: "Dywedaist dy adnod yn llawn cystal a'r un esgob, ond biti bod dy wyneb di mor fudr!" Hitiwch befo ei wyneb, ar ei galon y mae'r Brenin Mawr yn edrych," meddai'i fam, mewn munud.

UN o'r breintiau mwyaf a gefais yn ystod fy oes oedd cael bod yn athro yn yr Ysgol Sul ar nifer da o chwiorydd gwybodus. Yr oeddent yn hyddysg yn eu Beiblau, ac wedi myfyrio ac ymborthi ar dywysennau gras ynddo. Un o'r Bala oedd Mary Jones, y Dolydd, gwraig o berson- oliaeth gref, ac yn barnu pobl wrth safon pobl y Bala. Bu'n gwasanaethu am flynyddoedd gyda'r Parch. Edward Williams, Cynwyd. Dywedodd lawer gwaith yn y dosbarth am yr hen bregethwr yn dweud ar ei bregeth un tro, y buasai hanner yr Efengyl ar goll oni bai yr 'i' bach yna, ' ewch a mynegwch i Pedr.'

"GORCHYMYN newydd wyf yn ei roddi i chwi," oedd y wers un prynhawn Sul.

Gofynnwyd a oedd yn orchymyn newydd, a bod Iesu Grist wedi dweud lawer gwaith o'r blaen am garu ein gilydd." Wedi trafodaeth fywiog dyma Mary Jones yn dweud ei bod hi yn credu "mai rhoddi gwaed newydd mewn hen orchymyn a wnaeth Iesu Grist. Y mae y doctoriaid heddiw yn rhoddi pigiad gyda nodwydd yng nghnawd pobl wael, ac adnewyddant. Rhywbeth tebyg wnaeth Iesu Grist."

AR Sul ystormus dywedodd un o'r chwiorydd: "Yr ydym yn dda iawn ein lle yn yr ardal hon, yng nghysgod yr hen fynyddoedd yma—y ddau Foelwyn," &c. "Ie," meddai hithau," a'r Migneint hefyd."

GOFYNNODD William Richards un tro i'r hen chwaer: "Beth oedd y gwahaniaeth rhwng edifeirwch a throedigaeth, a chyfiawnhad a sancteiddhad, a mabwysiad ac ail-eni," &c. "Wn i ddim wir," meddai hithau, "ond mi â wn eu bod i gyd ar un gadwyn."

YN adeg y rhyfel yr oedd arni ofn i'r Germans, chwedl hithau, ddyfod i ymosod ar bobl Tanygrisiau. Preswyliai hi ei hun ynghanol cymdogion caredig. Un noson daeth gwŷr y Frigâd Dân yn eu lifrai mewn cerbyd at ymyl ei thŷ. Digwyddodd agor y drws, a gwelodd hwynt. "Wel, y mae ar ben arnom," meddai, "y mae'r hen Germans wedi cyrraedd o'r diwedd." Rhoddodd glo ar y drws a neidiodd i'w gwely a rhoddi dillad dros ei phen tan y bore!

AETH crwydryn un prynhawn i fegera at ddrws ei thŷ. "Yr Dyma hi yn dangos ceiniog iddo a dweud wrtho: unig geiniog sydd gennyf ar fy elw." "Wel, cadwch hi yr hen wraig," meddai yntau, a dywedodd hithau wedyn—"heb newid swllt!" A derbyniodd y gŵr anghenus y geiniog wedyn.

Bu trafodaeth ddifyr un tro ar angylion. Gofynnwyd i'r chwiorydd a oeddent yn credu ym modolaeth angylion. Credai un yn ddiysgog eu bod yn bersonau heirdd a dwy adain ganddynt, fel y gwelir darluniau ohonynt mewn llyfrau ac ar barwydydd rhai annedd-dai. Dadleuai eraill mai rhyw fodau anweledig oeddynt yn gofalu am bobl Dduw. Yn y diwedd dywedodd Mary Jones fel hyn:

"Yr ydw i yn fy nghofio fy hun yn eneth dair ar ddeg oed yn gweini yn y Bala. Un noson oer yn niwedd y flwyddyn anfonwyd fi ar neges i ffermdy go bell. Cerddais ar ochr mynydd trwy gaenen denau o eira a oedd ar y llwybr. Wrth ddyfod yn ôl teimlwn rhyw ofn wedi fy meddiannu, er ei bod yn noson olau leuad. Wedi cerdded ysbaid o ffordd, sylwais ar ôl traed yn yr eira, a dywedais fod rhywun fel finnau wedi bod yn cerdded yr un llwybr, a rhoddais fy nhraed yn ôl y traed a welais yno, a deuthum yn ôl yn llawen heb ofn dim. Erbyn i mi gysidro tipyn ôl fy nhraed fy hun oeddwn wedi ganfod. Rhyw deimlad mewnol fel yna ydyw angel yn ôl fy meddwl bach i."

WRTH sôn un prynhawn Sul am "lawenydd" gofynwyd beth ydoedd. "Rhywbeth yn dyfod heb ei ddisgwyl," meddai hithau. "Pan fyddwn i ers talwm yn edrych ymlaen am ddiwrnod i fwynhau fy hun, hwnnw fel rheol a fyddai'n troi yn ddydd annifyr iawn. Ar ddiwrnod arall pan fyddwn yn ddi-awydd i fynd i ffwrdd, byddai pethau yn troi'n wahanol wedi imi fynd."

"Beth ydych yn feddwl o lawenydd yn yr adnod hon— 'dos i mewn i lawenydd dy Arglwydd ?" "O! rhyw le a llawer o gynhesrwydd ynddo ydyw, fel 'tasech chwi wedi eich lapio mewn gwlanen gartre!"

CYDWYBOD oedd pwnc y drafodaeth un tro, ac wedi holi a chael atebion reit dda, credai Mary Jones nad oedd cydwybod yn arweinydd diogel bob amser. "Byddai un hen frawd yn arfer dweud," meddai hi, "fod cyd wybod ambell ddyn yn ymestyn fel elastic!"

LAWER blwyddyn yn ôl diarddelwyd geneth ifanc o un o eglwysi'r fro. Y noson wedyn aeth ei mam at un o'r hen flaenoriaid, gan ei dafodi, a dweud, "Hen gnafon drwg sydd yn dy gapel di." "Hitia befo," meddai'r hen frawd, " y mae ynddo lai o un ar ôl neithiwr!'

ARFERAI un hen gymeriad diddan gymryd glasiad, ac ar rai adegau âi ar ei sbri am lawer o ddyddiau. Wedi gorffen ei sbri, addawai fod yn' hogyn da,' chwedl yntau, a mynd i berthyn i'r capel. Mynd a dyfod oedd ei hanes, ac amdano un tro dywedodd Elfyn fel hyn:

I dŷ Dduw'r annuw di-rôl—hwn a ddaw
Yn ddyn edifeiriol;
Ond i'w hen ffau neidia'n ffôl,
Newydd ddwad yn dduwiol!

WEDI treulio llawer o flynyddoedd yn Neheudir Cymru, fe ddaeth hen bâr cymeradwy yn ôl i'r ardal i breswylio. Effeithiodd llwch y glo yn drwm ar iechyd yr hen frawd. Magai ychydig o ieir i'w ddifyrru ei hun. Un noson fe ladratawyd rhai ohonynt. Wrth weddio mewn cyfarfod gweddi noson waith ymhen rhyw wythnos wedyn can- molodd ei Waredwr, a dywedodd: "Yr wyt Ti yn Hollalluog, ac yn Hollwybodol! Fe wyddost Ti yn iawn, O! Arglwydd, pwy a ddwynodd fy ieir," a chan daro ei ddwrn ar y pulpud bach, gwaeddodd dros y festri: "Y mae gen innau' guess' weldi!"

GOFYNNODD Y Parch. Samuel Owen i hen frawd yn y Seiad yn Nhan-y-grisiau: "A fyddwch chwi yn arfer a gweddio yn y dirgel E.J.?" "Wel" meddai'r hen frawd "pe buaswn yn dweud wrthych fy mod yn arfer gwneuthur hynny buaswn yn gweld fy hun yn debyg i iâr yn clowc- ian wedi bod yn dodwy!"

PAN oeddwn yn hogyn pedair ar ddeg oed, ac yn rybela ym Melin Pen Bont, y Rhiw, gwyddwn am hen frawd diddan o rybelwr. Yr oedd yn bregethwr cynorthwyol gyda'r Wesleaid yr adeg honno. Pwnc y dydd yn ein henfro ar un adeg oedd " Fall" fawr y Rhiw, sef cwymp darn mawr o fynydd, a defnydd llechfaen gwych ynddo ambell dro. Un tro wrth bregethu gwaeddodd yr hen frawd, "Beth ydyw fall' fawr yr Iachawdwriaeth, wrth ymyl fall' fawr y Rhiw?"

YNG nghyfnod Rhyfel De Affrig, darllenid yr hanes mewn newyddiadur ar amser cinio yn y Ciniawdy. Un tro gofynnwyd i'r hen frawd, "Ym mh'le mae y Penrhyn Gobaith Da yma?" "Wel, wn i ddim, a 'dydw i erioed wedi darllen llyfr Taith y Pererin' yna!"

PREGETHWR cynorthwyol gyda'r Methodistiaid Calfin- aidd oedd H.W., a gweithiai fel creigiwr yn Chwarel Holland ar un cyfnod. Yr oedd yn bregethwr da ac yn ddarllenwr mawr. Mewn Seiad noson-waith un tro, gofynnodd i lanc ifanc, a oedd ganddo adnod ar ei feddwl. Wedi tawelwch mawr, gofynnodd iddo beth oedd yn ddarllen? Papur Newydd," meddai yntau. "Felly wir, y mae lliw y dail ar y lindys!"

YR oedd H.W. yn codi cerrig gwenithfaen o graig neill- tuol i adeiladu tŷ yn y Llan. Un tro yr oedd wedi tanio, a darnau o gerrig yn gwibio fel brain yn yr awyr. Aeth gŵr ato yn chwyrn gan ddweud, "Pam na fuasech chwi yn gweiddi 'Enbyd,' 'Enbyd,' H.W.?" "Gweiddi 'Enbyd' frawd, yr ydwyf yn gweiddi Enbyd' uwch dy ben o bulpud Peniel ers blynyddoedd, ac yr wyt fel adamant!"

YR oedd H.W. i bregethu un Sul yn Nhan-y-grisiau, ond trwy ryw gamgymeriad daeth un o'r "hoelion wyth" yno hefyd!

Pan ofynnwyd i H.W. roddi cyfle i'r pregethwr mawr gael pregethu ei hun, dywedodd, "Y mae y diafol yn gryf iawn yn Nhan-y-grisiau, a gellwch fentro gadael inni daro dwbwl hand' ar ei gefn heddiw," ac felly y bu.

PREGETHWR cynorthwyol oedd H.M. hefyd. Cerdded i bobman y byddai ar y Sul. Tebyg ydoedd i J. R. Jones, Ramoth, fel y dywedodd Robert ap Gwilym Ddu:

Wr enwog ni farchogai Eithr ar droed erioed yr âi."

Gwan oedd yr achos yn y capel bach. Byddai H.M. yn myned i gasglu arian ato at wahanol bobl. Un tro aeth at berson y plwyf a chafodd groeso mawr. Wrth droi adref dywedodd y person wrtho: "Welwch chwi H.M., go ychydig sydd ohonoch yn y capel bach. Waeth i chwi ddyfod atom ni i'r Eglwys, y mae gennym ddigon o le i chwi i gyd." Atebodd yr hen frawd fel hyn: "Welwch chwi, Mr. Person, y mae digon o le i bawb yn Uffern, ond nid oes neb yn fodlon mynd yno chwaith!"

YN adeg Diwygiad 1904-05, bu llawer yn canu a gorfoleddu am nosweithiau yn ein henfro. Dywedodd un gŵr wrth hen frawd diddan: "Y mae llawer y dyddiau hyn yn marw i bechod." "Wel," meddai yntau, yr ydw i yn meddwl mai cael ffitiau y mae y rhan fwyaf ohonynt."

ARFERAI hen chwaer ddweud yr un adnod bob tro yn y Seiadau yn Nhan-y-grisiau. "Oes gennyt adnod i'w dweud, Sian?" meddai S. Owen wrthi un tro. Oes," meddai hithau, "Gwir yw y gair ac yn haeddu pob derbyniad, ddyfod Crist Iesu i'r byd i gadw pechaduriaid o ba rai y pennaf ydwyf fi." Dywedodd yntau wrthi: "Mae yn dda iti mai gwirionedd ydyw yr adnod yna neu buasai yn dyllau ers llawer dydd."

UN drom ei chlyw oedd B, ond un o ffyddloniaid eglwys Bethel er hynny. Un noson dywedodd S.O. wrthi: "Yr ydych mor ffyddlon â'r un aelod ymhob cyfarfod yn yr eglwys er nad ydych yn clywed dim. Beth ydych yn ei gael yma?" "O! yr ydw i'n c'nesu wrth rwbio yng ngwlân defaid Iesu Grist, Mr. Owen bach!"

NOSON bwysig yn y capel yn y blynyddoedd gynt oedd nos Sul talu y "tro mis," sef talu cyfran o arian at y Weini- dogaeth. Eisteddai dau hen flaenor yn y sêt fawr i dderbyn yr arian gan yr aelodau. Rhaid oedd i bob aelod dalu drosto'i hun. Un tro aeth llanc trwsiadus ei wisg a glandeg ei wedd ymlaen i dalu, ac estynnodd bisyn tair ceiniog gwyn iddynt. "Bobol annwyl!" meddai un o'r hen flaenoriaid, "ai pisyn tair wyt ti'n roddi at yr Achos Mawr? Y mae gen ti giw-pi hanner coron!"

WEDI gorffen pregethu un nos Sul gofynnodd y pregethwr y cwestiwn hwn-" A wna pob un ohonoch a hoffai fyned i'r nefoedd godi ar ei draed." Cododd y gynulleidfa i gyd ag eithrio un hen frawd. Dywedodd y gŵr a eisteddai yn y sedd tu ôl iddo, "Mae'n well ichwi godi, D.J., yn lle bod yn od i bawb." Ac ebe yntau, "Gad lonydd imi, Ifan; wyt ti'n meddwl mai efo rhyw sgyrsion fel hwn yr ydw i am fynd i'r nefoedd!"

ARFERAI hen gyfaill calon imi gludo pregethwyr ar brynhawn Sul i gapel bach a oedd o dan nawdd eglwys fawr. Un tro cludai bregethwr mawr pwysig yn ei farn ei hun. Mewn ffermdy y caent de ar ôl mynd o'r capel, ac yr oedd y ffermwr yn flaenor. Arferai ef bob blwyddyn wedi cael "Llyfr y Cyhoeddiadau," roddi croes (x) ar gyfer enw pob pregethwr sâl yn ôl ei farn ef a ddeuai i'r capel bach. Eisteddai y pregethwr mewn cadair esmwyth wrth y tân, a phan hwyliai gwraig y ffermwr y bwyd ar y bwrdd, cydiodd ef yn Llyfr y Cyhoeddiadau a hongiai gerllaw iddo ar y mur. Wedi gweled y croesau ar gyfer enwau rhai pregethwyr, gofynnodd i'r wraig pa beth a arwyddent. "O," meddai hi, "y rhai yna ydyw y pregethwyr salaf sydd yn dyfod atom i bregethu."

Rhoddodd y pregethwr ochenaid fawr gwelodd ei enw ef yn eu plith.

Bu dadlau brwd mewn Cyfarfod Brodyr un tro. Atgyweiriesid yr addoldy, ac ni chytunai rhai o'r frawdoliaeth ar liw y paent y bwriedid peintio'r muriau ag ef. Wedi cryn siarad ar y mater gofynnwyd i hen frawd gwreiddiol a bendympiai yno—"Pa baent a hoffech chwi ei weld arno, T.W.?" "Wel," meddai yntau, "coltariwch o o'm rhan i."

CYN pasio gwahanol benderfyniadau mewn Cyfarfod Misol un tro, arferai un pregethwr godi ar ei draed yn ddefosiynol gan ddweud, "Yr ydw i yn cynnyg gwelliant arno." Gwnaeth hynny tua saith gwaith. Yn sedd y gornel ym mhen draw y capel hanner—gysgai hen bregethwr diddan. Gofynnodd y Llywydd i hwnnw ddweud gair yn lle cysgu. "Wel, Mr. Llywydd, ac annwyl frodyr, dyma'r hyn sydd ar fy meddwl i. Wrth glywed O—— yn cynnig ei wahanol welliannau ar y penderfyniadau y prynhawn hwn, meddwl yr oeddwn i fod yn dda i'r Duw mawr nad oedd O——. yn ei ymyl pan oedd yn creu y greadigaeth, neu mi fuasai yn siwr o gynnig gwelliant ar ei waith."

Yr oedd llanc ifanc rhadlon yn danfon pregethwr i'w gyhoeddiad i bregethu un pnawn Sul. Wrth basio cofgolofn y Parch. John Jones, Talysarn, a'i frodyr yn Nolwyddelan, gofynnodd y pregethwr i'r llanc, "I bwy y codwyd y Gofgolofn hon?" "O! i ryw dri brawd," meddai yntau. "Beth a wnaethant i gael un mor ardderchog?" meddai'r pregethwr.

"Wn i ddim yn wir, os nad hwy a adeilasant yr hen Gastell yma."