Y Geilwad Bach/Ar y Bwrdd
| ← Temtasiwn Newydd | Y Geilwad Bach gan Lewis Davies, y Cymer |
Morio i'r De → |
PENNOD XXVI.
AR Y BWRDD.
CODID yn gynnar gan bawb yn y King's Head, yn rhan o drefn y tŷ, ond nid oedd yno neb yn effro yn gynharach na Morgan y bore hwnnw. Yr oedd gŵr y tŷ wedi trefnu y noson cynt y byddai i'w letywr a'i eiddo gael eu cymryd i ymyl y porthladd mewn cerbyd a âi heibio i'r lle ar rawd foreol; ond wedi disgyn allan o hwnnw, yr oedd eto ychydig bellter i Forgan i gludo ei drwne cyn ei fyned i mewn drwy'r clwydi mawrion at y llong. Ac yr oedd ef ymron wedi cyrraedd y lle pan gyfarchwyd ef gan ŵr neilltuol o ansyber:
"Dry work, young man. Why not let me help yer?" "No, thank you," ebe'r Cymro yn foesgar, "it is hardly worth while now."
"Judging by yer sweat, I shud say it wud be worth while. Egad! you do look done up, boy. Come round the corner and hev a drink with me. I knows of a little pub where they sells "
"No, thank you," ebe Morgan eto, gan dorri ar draws hyawdledd y Sais.
"Well," ebe hwnnw yn ol, "if that's how yer replies to a kind offer, you can go to blazes, or to your mammy. Ye! Ye!"
O gyfeirio at ei fam annwyl gan yr iselddyn gwael hwn, gwridodd Morgan dros ei wyneb, a bu bron â gadael ei drwnc ar lawr er dysgu gwers effeithiol i'r Llundeiniwr anfoesgar yn y man y safai. Da iddo na chynygiodd ef hynny, fodd bynnag, oblegid, heb yn
wybod i'r Cymro, yr oedd tri chydymaith i'r dyhiryn yn llechu tu hwnt i gongl yr heol, yn gwylio'r ymddiddan ac yn barod i fwrw i mewn pe bai cyfle,ac odid na chollai Morgan ei drwnc, rhyngddynt i gyd. A gwell fyth nad aethai ef i'r "little pub" ar y gwahoddiad, oblegid mewn lleoedd o'r fath y collodd llawer mordeithiwr ei arian, a'i fywyd mewn amgylchiadau cyffelyb.
Gwir a ddywedodd y swyddog, ddeuddydd cyn hynny, y byddai "crush, likely as not," ar fwrdd y Richborough, oblegid pan ddisgynnodd Morgan i'w gaban, gan ddwyn ei drwnc gyd âg ef, gormod o deithwyr oedd yn y lle cyfyng eisoes i fod yn gysurus. Mewn gair, ymha le bynnag y gellid gwthio lle bunk, yno yr oedd un. Am gyflenwad o awyr ffres a chysuron ereill, nid oeddynt yn y cyfrif o gwbl. Ond, er gwell, er gwaeth, rhaid oedd i'r sawl a drefnwyd i gaban neilltuol barhau i berthyn i'r caban hwnnw am y chwe mis a oedd i ddilyn, o ba gymeriad bynnag y digwyddasai'r person hwnnw fod.
Tybiai Morgan ar y cyntaf mai hytrach yn ffodus yr oedd ef yng nghwmni ei gaban, oblegid wedi cyflwyno o bobun ei hun i'r lleill, dechreuwyd ymgomio'n hawddgar, ac nid oedd arwydd un cwmwl bynnag yn nen fechan Caban Rhif 31 y bore cyntaf hwnnw. Pan ddechreuodd y llong symud rhedodd y teithwyr i gyd i'r bwrdd fel ag i ateb chwifiadau y bobl ar y lan, ac i dreulio cynifer o'r oriau olaf ag oedd bosibl yng ngolwg yr hen wlad. Awr lawn iawn yw "awr gadael y tir," fel y gŵyr pawb ag a'i profasai. Dyna'r pryd y bydd y teimladau'n gorlifo, ac y bydd i'r gân a'r ochenaid, y ddolef a'r gair ffraeth, oll gymysgu â'i gilydd i wneuthur un argraff ddofn na ddiler byth mohoni.
Dyna brofiad Morgan hefyd; ac er nad oedd ar y bwrdd neb y gallai ef adrodd ei deimlad wrtho, na neb ychwaith ar y lan i chwifio cadach iddo, eto cyfranogi yn helaeth yr oedd ef o deimlad y foment, ac nid yn angof ganddo byth wedyn unrhyw beth a berthynai i hanes y diwrnod 'mado rhyfedd hwnnw.
Bu praw ar hyn cyn pen deunaw mis, oblegid ag ef yn Ballarat, pan aeth y newydd dros y byd am suddiad y Birkenhead ac am ddewrder y milwyr a oedd ar ei bwrdd yn yr awr gyfyng, cofiai Morgan fod y llestr enwog hwnnw yn dyfod i fyny i'r afon pan aethai'r Richborough gyd â'r llanw i lawr. Ac nid yn unig hynny, ond ef a roddes ddisgrifiad da o honi wrth ei gydweithwyr yn y mwnglawdd, a'r moesgarwch llyngesawl a fu rhwng y ddwy long ar eu myned heibio i'w gilydd.
Ond yr awron dechrau'r daith yr oedd y Cymro ifanc, gyd â'r byd mawr yn agored o'i flaen. Hoffai ef yn fawr gerdded y bwrdd y dyddiau cyntaf, oblegid hyd yn hyn yr oedd tir Lloegr ar un tu, neu dir Ffrainc ar y tu arall, o hyd yn y golwg.
"Ymha le, wn i," ebe fe, "y croesodd Iwl Cesar i Brydain cyn Crist, a Gwilym Orchfygwr yntau ymhen un canrif ar ddeg ar ei ol?" Yna ef a geisiodd ddychmygu Armada'r Ysbaenwyr yn dyfod i fyny i'r Sianel yn amser Bess, ac am yr Arglwydd Nelson yn ei rwysg yn myned allan i ffuredu'r gelynion yn amser "Boni."
Pan ballodd swyn ei ddyfalu ym myd hanes, ef a geisiodd ei ddiddori ei hun yn ei gyd—deithwyr. Ac am beth amser daliodd y diddordeb ynddynt, oblegid nid oedd newydd-deb yr wynebau eto wedi pylu, na gwendidau'r dorf gymysg wedi dyfod i'r amlwg.
Ar fyned o'r llong o'r Sianel a bwrw ar draws y Bay of Biscay, bu yn adeg ystormus ryfeddol, ac am rai dyddiau o'r braidd y mentrai neb o'r teithwyr allan o'u cabanau. Dyna'r pryd hefyd y bu hi fwyaf ystormus o fewn y cabanau eu hunain, oblegid a'r teithwyr wedi eu caethiwo i'r ystafell gyfyng, a'r mwyafrif ohonynt yn sâl gan glefyd y môr, yna daeth nodweddion gwaethaf pobun i'r golwg. Yn wir, mor ddrwg ydoedd hi mewn rhai cabanau fel y bu raid i'r capten gyfryngu â llaw gadarn, a gosod mewn heiyrn ddau wr, câs eu hanian, a oedd yn berigl i'w cyddeithwyr ac i'r llong ei hun.
Nid drwg iawn oedd hi yng Nghaban Rhif 31, oblegid gan gydymddwyn â'i gilydd, a gwneuthur y gorau o'r gwaethaf, daeth y cwmni bychan allan o'r dyddiau drwg gyd â llawer o barch ac edmygedd am oddefgarwch y naill y llall.