Y Geilwad Bach/Ar y Ffordd i Lundain

← Morgan yn Penderfynu

Y Geilwad Bach gan Lewis Davies, y Cymer

Hendy Jac Glangors →

PENNOD XXIII.
AR Y FFORDD I LUNDAIN.

TREFNODD Morgan, yn ol cyfarwyddyd Mr. Ffrank, ac wedi cyrraedd ohono Lydney (lle yr oedd Mr. Henry Crosha a'i Eliza brydweddol bellach yn byw), torrwyd y siwrnai yno, a rhoddes y dyn ifanc sypyn neilltuol i Mr. Henry oddiwrth ei frawd ar y Waun.

Digwyddai fod meistr y tŷ yn bryderus iawn am rywbeth ynglŷn â'r gwaith pan gyrhaeddodd Morgan y lle fin nos, ac wedi datgan wrth yr ymwelydd ifanc y byddai i'w briod ofalu am dano tan y dychwelai fe aeth allan, gan adael i Mrs. Crosha wneuthur y croeso nad oedd byth yn ddiffygiol gan neb a ddygai'r enw.

"Dewch i'm hystafell fach i," ebe hi, "gwell gen' i honno na'r ystafell fawr hon. A byth oddiar y dywedodd Henry wrthyf ei fod yn eich disgwyl, 'rwy bron marw am glywed Cymraeg unwaith eto."

Yna bu hir ymgom am yr hen le, ei gymeriadau amlwg, ei gapeli, a'i ysgolion canu.

"Gadewch i fi weld," ebe Mrs. Crosha, "ro'dd 'ch mam a finna yng nghôr Soar yr un pryd, ond 'i bod hi yn henach na fi. A 'rwy'n cretu iddi hi fynd i Ramoth gyd â'ch tad pan briotws hi."

"Do; ac yn Ramoth y cwnw'd fi," ebe Morgan. "Ma' mam yn mynd yno o hyd, a 'rwy'n siwr 'i bod hi'n cretu fod Mr. Ffrank yn Gristion, pe ond am iddo roi bedyddfa newydd idd 'i chapel hi."

Chwarddodd Mrs. Crosha am hyn. Yna, gan droi yn sobr ar unwaith, dywedodd:

"Un od yw Mr. Ffrank yriôd, wyddoch. 'Dyw e' byth wrth i fodd heb ei fod yn helpu rhywun ne'i gilydd, a'r bottom dog yw hwnnw, rhan fynycha. Anghofia' i e' byth am gymryd 'y mhart i pan o'wn wel, pan o'wn i'n wahanol i'r peth 'rwy'n awr. Ac yr ydych yn mynd bob cam i Awstralia? Dyna'r lle ma' nhw'n transporto dyn'on, iefa ddim?"

"Ie; ond ma' petha'n newid yn fawr yno'r dyddiau hyn. A ma' pawb yn gweyd y bydd transportation ar ben heb fod yn hir. 'Do's dim llawer o sens i ala'r dyn'on gwaetha' i wlad sy'n gofyn y dyn'on gora', o's e' nawr?"

"Nag oes, am wn i; ac yr ydych chi yn mynd yno. fel un o'r gora' wrth gwrs."

"O na. Hold on, Mrs. Crosha! Wetas i 'mo hynny, do fe?"

"Naddo'n siwr, ond 'rwy'n gwpod fod golwg fawr gan Mr. Ffrank arnoch chi a'ch mam. Ac yr y'm i gyd yn dymuno i chi gâl y lwc ora' i neud eich ffortiwn."

"Diolch i chi, Mrs. Crosha. 'Rwy'n gobitho y bydda i'n lwcus, ta dim ond er mwyn mam, wa'th amser caled welws hi yriod hyd yn hyn."

"Rwy'n leico'ch clywed yn meddwl rhoi amser da i'ch mam; a phan âf i yn ol i'r Waun rwpryd, fe fydda i'n siwr o alw i'w gweld hi. Ma' Mr. Henry a fi yn sôn ambell waith am fynd yno am dro cyn bo hir. Ond dyma fi yn 'ch catw chi fel hyn, a chitha 'falla wedi blino'n fawr, ac am fynd i'r gwely. Yr y'ch yn mynd i Lundain 'fory, medda' Henry. Lle rhyfedd yw hwnnw, Mr. Jones. Fe fuo i yno am bythewnos yn ddiweddar. Dyna od ein bod yn gallu mynd yno mewn diwrnod gyd â'r trains newydd yma. 'Roedd yn cymryd wthnos i gered yno flynyddoedd yn ol, mae'n debig, ac yr o'dd y coach yn cymryd mwy na dou dd'wrnod. Mae'r byd yn dod yn rhyfedd iawn. Ac, O ie,—pan fyddwch yn Llundain, cofiwch fynd i'r Exhibition i Hyde Park. Ma'n syndod o's, oti wir! Ac os bydd gennych chwi amser rhwng y pigo our yn Awstralia, alwch lythyr ata' i—un Cymrâg nawr. fydda i'n falch idd 'i dderbyn e'. Ac er mwyn i chi gofio am un o'dd yn cydganu â'ch mam 'slawer dydd, cym'rwch hwn, a phidwch a'i acor nes bo chi ar y llong.'

"Diolch yn fawr, Mrs. Crosha. Fe fydda' i'n siwr o sgrifennu."

Yn gynnar bore trannoeth ymadawodd Morgan â chartref caredig Mr. Henry Crosha yn Lydney. Aeth Mr. Henry ei hun i'w hebrwng i'r orsaf, ac yn fuan yr oedd un Cymro yn ychwaneg wedi troi ei gefn ar ei wlad a'i gynefin, i frwydro â'r byd mawr hwnt i Hafren. Arhosai'r trên ymhob gorsaf y pryd hwnnw; a chan mai celyd oedd y seddau, a chlogyrnaidd y teithio, nid hir y bu Morgan heb ddechrau blino. Ar y cyntaf ef a syllodd yn fanwl ar ei gyd-deithwyr, ond ni bu un cynnig am ysgwrs o'i du ef nac o'u tu hwythau. Ac onid oedd Mr. Ffrank wedi ei gynghori i ochel y dieithryn a'i gwthiai ei hun arno? Felly ef a geisiodd ei ddiddori ei hun yn y wlad y rhedai'r trên drwyddi. Ac yn wir, wedi gadael ohono Gaerloyw ar ol, gwlad agored, eang, fras ydoedd hi. Ni thybiasai'r llanc y byddai iddo byth weld y fath gyfoeth o dir gwenith ag a welsai ef y dydd hwnnw.

Ond y mae undonedd hyd yn oed i dir agored, a boddlon oedd Morgan, yn Reading a Windsor, gyfnewid tir agored am amrywiaeth dyffryn unwaith yn rhagor. Pan gyrhaeddodd ef Slough, gwybu fod ei daith yn tynnu at ei therfyn, a bod Paddington yn agos. Rhedodd y trên tua hanner awr ymhellach cyn dechrau cyrraedd ohono dai, ond o hynny ymlaen yr oedd yr aneddau

bob ochr yn aneirif, a'r pontydd uwchben yn lluosog hefyd. Tynnodd Morgan i lawr i'r sedd y trwne dillad y meddyliai ei fam gymaint am dano, dechreuodd y peiriant arafu, amlheai'r bobl a welsid trwy'r ffenestr ddeutu'r trên, ac yn y cyfnos sangodd y Cymro am y waith gyntaf ar ddaear Llundain.

Aeth pawb allan o'r trên, ac yntau gyd â hwy, i wneuthur yr orsaf yn llawnach fyth. Yno yr oedd cyffro a gweiddi mawr gan y rhai a gludent sypynnau o'r trên i'r cerbydau gyferbyn; ond symudai'r dorf yn araf i ben pellaf y platfform, lle yr oedd hysbysfwrdd a ddywedai mewn llythrennau breision—"Way Out." Allan yr aeth Morgan, gan gludo ei drwne gorau y medrai rhwng braich ac ystlys; ac wedi cerdded yr ystryd am beth ffordd, a deall mai ei henw oedd Praed Street, ef a welodd mewn ffenestr neilltuol yr argraff "Apartments and Refreshments." A chyn pen chwarter awr, yr oedd ef wedi cytuno am lety'r nos, ynghyd â swper a brecwast.