Y Geilwad Bach/Ar y Gamlas

Y Geilwad Bach

gan Lewis Davies, y Cymer

PENNOD XIV.
AR Y GAMLAS.

BRYSIODD Morgan ar hyd llwybr y gamlas, ac wedi ei ddyfod at y lock gyntaf, yno yr oedd deuddyn yn siarad â'i gilydd, ac un ohonynt fel pe ar fedr symud ymaith.

"P'un o chi yw Mr. Jib?" ebe fe'n ddini wed.

Ar y gair chwarddodd un o'r dynion yn uchel, a gwenodd y llall hefyd.

"Beth wetast ti, 'machan i?" ebe'r un a wenodd. "Y fi yw Jib; ond dim o dy 'fistr' di, os gweli di fod yn dda. Beth wyt ti'n mo'yn â fi?"

"Dyn y mwlsod yn ol yna a wetws wrtho i y byddai i Jib roi lifti fi yn y bâd, dim ond i fi wneud hast. Dyna i gyd. Fe leiciwn gâl lift os gellwch chi ei roi i fi, wa'th 'rwy' wedi blino."

"Olreit, 'machan i; ond paid â gweud Mr. Jib yto! O ble wyt ti'n dod?"

"O'r Waun, ac yn mynd i Drefforest dros Mr. Crosha."

"Mr. Ffrank?"

"Ia."

"Neidia miwn. Ma genti fishtir da, ta beth. Cym, Tyrpin!"

Am beth amser ni siaradodd y gyrrwr air ymhellach, ond teimlai'r llanc ei fod yn ei wylio'n fanwl, er heb ymddangos felly. Ac o'r diwedd cafodd cywreinrwydd hwnnw parthed y teithiwr ifanc y trechaf arno, ac ebe fe'n sydyn:

"Shwd ma' petha' ar y Waun? 'Dwy' i ddim wedi bod yno ers ffair 'Berdar, blwyddyn i'r diwetha."

"O, lled dda. Pwy y'ch chi'n napod yno heblaw Mr. Ffrank?"

"Mr. Aubrey, wrth gwrs, Gwilym y Ffwrnes, a dou neu dri arall. Oti Shoni Sgubor Fawr yco nawr?"

"Ro'dd e' yno'n ddiweddar, ond welws neb e' yn y lle wedi'r ffair ddiwetha. 'Rwy'n gwpod hynny, am fod Mr. Ffrank wedi bod yn holi am dano, a ffaelu câl gafal arno yn unman. Chi glywsoch, wrth gwrs, am dano yn ffair Eprill, tepig iawn?"

"Wel, 'm do, gwela' i—a dyna'r pam o'wn i'n gofyn am dano. A chretwch chi fi, nid peth hawdd oedd bwrw'r Taunton Chick mâs. Nace, myn asgwrn i!"

"Ond fe 'nath Shoni hynny, wa'th fe'i gwelas â'm llyced fy hunan. 'Ro'wn i yn y ffair, ac yn y man a'r lle pan gas y Chick 'i fwrw mâs trw'r cynfas!"

Yr oedd yn amlwg i Forgan fod ganddo wrandawr astud yn yr adroddiad hwn, ac er na ddywedodd ef ar ba du i'r cynfas yr oedd ef ei hun ar adeg yr ergyd hir-goffaol, ef a deimlai fod y gyrrwr yn edrych arno yn dra gwahanol yn awr na phan ddaethont hwy gyntaf at ei gilydd. A chyn eu bod wedi cyrraedd Aber Cynon, yr oeddent ar delerau da iawn y naill at y llall. Ac arwydd sicr o hynny oedd bod meistr y mulod, bron yn ddiarwybod iddo ei hun, wedi dechrau ei gyfarch fel "chi" yn lle "ti."

"Gadewch i fi weld," ebe'r gyrrwr, tua diwedd ei ran ei hun o'r daith, "rwy'n cretu ta' Dai Glwydfacwr a fydd yn cwrdd â fi yn y Basin. Bachan piwr iawn yw Dai, ac fe fydd yn 'itha balch i roi lift i chi, 'n enwetig pan ddaw i wpod mai mynd ar neces dros Mr. Ffrank yr y'ch chi, wa'th ma' nhw 'mron â'i 'ddoli fe yng Nghyfartha."

A'r gwir a ddywedodd ef. Oblegid ar ol dyfod yn nes eto at yrrwr y brif gamlas a weithiai rhwng Merthyr a Chaerdydd, ebe fe:

"Clwydfacwr, dera 'ma! Ma'r gwr bynheddig hyn yn mynd gyta ti i Drefforest dros Mr. Ffrank."

"Olreit, syr," ebe hwnnw. "Fe fydda' i'n barod mewn shyfflad."

Ar y gair, ef a droes ymaith am ennyd, a bu cryn ysgwrs rhwng y ddau yrrwr am beth amser; a phan ddaeth Clwydfacwr yn ol at ei waith ei hun, hynod o barchus oedd ef o'r llanc a gyflwynwyd i'w ofal gan ei gyd-yrrwr o Gwm Cynon.

"Fe fyddwn lawr yn Nhrefforest mewn bothtu dwyawr, syr," ebe fe, "a 'rwy'n cretu, rhyngoch chi a fi, syr, ma'r pum milltir hyn yw'r pertaf yn y Cwm. Fe glwas Mr. Henry yn gweyd hynny i hunan, syr. A ma' llawer yn dod yn unig swydd i weld Craig-y-rHesg a'r Hen Bont' heb son am y Garreg Shiglo ar y Comin."

Yr oedd Clwydfacwr, heblaw bod yn edmygydd o Natur, yn hoff o ganu, fel y profodd ef ar ei daith hon yn amlwg iawn, oblegid yn ychwanegol at hysbysu rhinweddau "Y Ferch o Blwy Penderyn," a datgan mai "Ym Mhontypridd mae 'Nghariad," ef a fwmiai gân arall nad oedd ef eto ond megis hanner ei gwybod, oherwydd ar ol dywedyd wrth ei fulod am ryw helynt,

"Pan 'roeddwn i yn rhodio'r caea'
Dy' Mawrth diweddaf o ddyddiau'r byd,
Mewn lle isel dan goedydd tawel
Y clywas i ddwy'n ymgomio 'nghyd."

ef a lanwai fwlch helaeth yn y gerdd â

"Tei ti rei ram to, tei ti rei ram to,
Tei ti rei ram to, tei ti rei ram ";

ac yna tarewai i mewn eilwaith mewn iaith mwy dealledig, gan ddiweddu gyd â

"A phwy oedd yno yn ymgomio
Ond f'annwyl gariad, gyd â'i mam."

Mwynhaodd Morgan y canu hyn yn fawr iawn, yn enwedig am fod i'r canwr hefyd lais soniarus. Ac o'r braidd na ddymunai ef i'r daith fod yn hwy oherwydd hynny; ond wedi ychydig yn ychwaneg o ragoriaethau'r rhianedd, fe'i hataliodd y cerddor ei hun megis ar hanner brawddeg, ac a ddywedodd:

"Dyma ni, syr, yn Nhrefforest. Ma' Mr. Henry yn byw yn y tŷ mawr yco ynghanol y côd. Dydd da, syr."

"Dydd da i chitha' a diolch am y canu. Gobitho ma' chi fydd yn mynd 'nol fel hyn bore fory, i fi gâl 'ch cwmni yto."

"Thenciw, syr. Fe gawn weld yn y bora. Dera, Juno! Come up!"

Nodiadau