Y Geilwad Bach/Arfaethu Gweld y Byd

Y Geilwad Bach

gan Lewis Davies, y Cymer

PENNOD V.
ARFAETHU GWELD Y BYD.

GWELAI y geilwad bach Mr. Ffrank bron bob dydd am yr wythnos a ddilynodd y croesholi yn yr offis, ac nid byth yr âi y meistr heibio iddo heb air o gyfarchiad. Yn wir, ef a arhosai ambell waith am air o ymgom hefyd. Yr oedd wedi datgan ei farn fwy nag unwaith wrth rai o'r is-swyddogion fod "rhywbeth yn y boy bach ag oedd yn straight iawn." Ac o hynny, ef a holodd am ei dylwyth ac am amgylchiadau'r fam.

Un bore, o gyfarfod y llanc, ymddangosai Mr. Ffrank yn llon iawn, ac ef a oedodd ei fynd heibio yn fwy nag a wnaethai o gwbl cyn hynny.

"Sut ma'r galw'n talu, Morgan?" eb efe. "A oes rhai yn dy anghofio wedi iti fynd drwy'r tywyllwch i guro wrth eu drysau am wythnos?"

"Dim llawer, syr, wir. Ac os bydda nhw yn anghofio un wthnos, ma nhw'n talu'n ddwpwl, rhan fynycha, 'mhen y pythewnos. A dyna Dafydd Ffwrn Number One, fe rows e' chwechinog i fi yn lle grot y Satwrn wedi i'r harn losgi."

"Morgan," ebe Mr. Ffrank, gan droi i lymder ar unwaith, "ateb i mi hwn: Ai am ddywedyd celwdd y cêst ti'r ddwy ginog arall?"

"Fe alla i ateb yn ddicon rhwydd, syr, wâth ni ofynnodd e' imi ddwedyd celwdd eriôd; ac fe wyddai fwy, syr,—na f'ai ddim gwell o gynnig hynny. 'Wareteg i Dai, syr."

"Ie, a 'wareteg i tithau. Ond 'rwy'n falch imi ofyn, serch hynny. Eu rhoi nhw iti wnaeth Dafydd, tebig iawn, am fod ffair 'Berdar mor agos."

"Wni yn y byd, syr; ond nid am gelwdd, ta beth!" Teimlai'r meistr mai ef ei hun oedd dan gerydd yn y geiriau diniwed hyn, ac er mwyn newid y pwnc, ef a ofynnodd yn sydyn:

"A fuot ti erioed yn Ystradfellte, Morgan?"

"Naddo, syr; ond ma' mam yn gweyd y galla' i fynd i Aberdar ryw ddiwrnod, os na bydd gwaith. Fe leicwn weld dipyn bach 'blaw'r Waun, wath beth yw neb yn well o ddarllen am leoedd pell os na wel e' beth ohony' nhw?"

"Wyt ti'n gallu darllen, Morgan?"

"Otw, syr, a 'sgrifennu he'd." Hyn gan dynnu allan ei restr "galwadau" am yr wythnos, a'i dangos yn ei falchter i Mr. Ffrank.

"Nid drwg, yn wir," ebe'r meistr. "Ac am beth wyt ti'n ddarllen fwyaf, 'y machgen i?"

"Am y gwledydd off, syr, fwyaf. Ma' mam yn ffond iawn o glwed am y rheiny. 'Roedd nhad yn darllen yr un pethau iddi, medde hi; a dicon gwir, wrth gwrs, wath llyfrau nhad sy gen inna' he'd."

"Beth oedd dy dad pan oedd e' byw?"

"Ffeiner, syr, o dan 'ch tad chi; ond fe gollws 'i iechyd, a withws e ddim llawer wedi 'ngeni i.

"Diar me! A ffordd bu dy fam byw oddiar hynny?"

"Dwn i ddim, syr; ond rhaid 'i bod hi wedi gwitho'n galed, wath fe'i clwas yn gweyd na ofynws hi am help gan neb eriôd!"

Edrychai Mr. Ffrank fel pe mewn myfyrdod dwfn ar ddywedyd o'r llanc hyn, ond yn sydyn fe a'i cofiodd ei hun, ac ebe fe:

"Morgan, fe fydd isha rhywun arna i i'm helpu gyd â'r pethau yn Ystradfellte un o'r wthnosa nesaf. Elli di ddod?"

"Dwa, syr, os ta dy' Satwrn fydd hi."

"Dy' Sadwrn 'rown i yn ei feddwl. Fe dy dalaf am dy waith, ac fe ddywedaf wrthyt eto pa wthnos yr awn."

Ond ni ddywedodd Mr. Ffrank mai llunio esgus i beri i'r hogyn "weld y byd" yr oedd ef yn y cynnig, nac ychwaith mai ffug caredig oedd yr "helpu gyd â'r pethau," er mwyn i'r llanc allu estyn help i'r weddw.

"Mam! mam!" ebe Morgan, o fwrw'n sydyn i'r aelwyd y prynhawn hwnnw. "rwy'n mynd i Ystradfellte! A threiwch ddweyd gyd â phwy."

"Ni wn i'n wir, ond credu'r o'wn i mai i Aberdar yr o'et ti am fynd. Pwy sy'n mynd gen ti?"

"Mishtir, mam! Mr. Frank 'i hunan! Fe wetws wrtho 'i heddi 'i fod yn moyn i fi ddod i 'helpu gyta'r pethe,' a byddai fe'n fy nhalu am hynny. Chi gewch chi gap mwslin newydd o'r arian, mam."

Gwenodd Beti Shôn o son am y cap mwslin, ond ystyr ddyfnaf ei boddhad oedd bod ei mab wedi plesio Mr. Ffrank yn ddigon i ennill ei ffafr.

"A fuoch chi yn Ystradfellte eriôd, mam?" ebe'r llanc yn eiddgar.

"Do, unwaith, 'machgen i, amser yr o'wn i'n ferch ifanc; ond bach o gof sy gen i am y lle. Cwm gwyllt iawn yw e', ac yn llawn o bethe òd, medde nhw."

"O wel, fe fynna i 'u gweld bob un pan âf i gyta Mishtir, ac fe weta i wrthych chi am dany' nhw i gyd. Dyna hyfryd fydd hi, mam!"

"Ie, ond cofia, Morgan, mai mynd yno i helpu y byddi di; a 'falla' bydd rhai o'r gwyr mawr' gyta Mr. Ffrank, ac fel'ny fydd dim llwer o siawns iti weld y cwbwl."

Ac fe

"Down i ddim wedi meddwl am hynny, ond fe fydda i'n gwpod y ffordd yno wetyn, ta beth. ewch chi a finne i weld y lle wrth yn hunen pan fydd hi'n haf. Faint o ffordd yw hi odd'ma, mam?"

"Gâd i fi weld. Mae bothtu 'wech milltir. Gormod fydd hynny i ti ei gerdded am beth amser.'

"Twt! mam. 'Rwy'n cerdded gymaint a hynny bob nos. Fe awn yno cyn diwedd yr haf."

"Olreit. Ond cer di i gysgu'n gynnar y prynhawn yma, neu ti fyddi di yn ffaelu â chwnnu mewn pryd heno."

"Dyma fi'n mynd làn, mam. Ond cofiwch nawr diwedd yr haf."

Aeth Morgan i'w wely yn llawn o'r ysbryd "gweld y byd," ac yn ei gwsg, ef a'i gwelai ei hun yn teithio milltir ar ol milltir, yn dringo mynyddoedd, croesi afonydd, gwthio drwy'r coedwigoedd yn ddi-ben-draw, ond yn hynod iawn, yr oedd ei fam wrth ei ochr o hyd. Ef a siaradai â hi, a hithau a'i hatebai yntau; ac yn swn eu hymgomio â'i gilydd yn y wlad bell, daeth brawddeg o'r hen fywyd yn ol yn fyw iawn i'w glyw:

"Morgan, mae'n bryd cwnnu!"

Yna ef a ddihunodd yn iawn; ac wedi ei ddyfod i lawr i'r grisiau, ef a adroddodd wrth ei fam gyd âg asbri mawr am y lleoedd tywyll ac enbyd y buont ill dau yn ystod yr oriau diweddaf.

"Arwydd dda iawn," medde hi, "wath 'roen ni gyta'n giddyl, ti'n gweld. Cer di nawr, ac fe gysga i nepyn yn y gader cyn partoi dy swp er di wedi iti ddod yn ol."

Nodiadau