Y Geilwad Bach/Greg wedi Dyfod yn Ol

← Dai'r Cantwr

Y Geilwad Bach gan Lewis Davies, y Cymer

Brwydr yr Eureka →

PENNOD XXXIII.
GREG WEDI DYFOD YN OL.

Y NOSON wedi ymweliad Dai'r Cantwr â "Greg's Shanty," daeth Greg ei hun yn ol o Melbourne. Yr oedd hyn yn gynt o rai dyddiau nag a ddisgwyliai Morgan, ac nid yn unig hynny, ond yr oedd y mwnwr yn sobr, ac yn eiddgar i ail—gydio yn y gwaith. Felly, bore trannoeth aethpwyd ati eto, ac mor llwyddiannus y bu'r cloddio y diwrnod cyntaf hwnnw fel y tybiai'r ddau fod ffawd wedi gwenu mwy ar yr Old Pit ddydd yr ail ddechreu nag a wnaethai hi o gwbl cyn hynny.

Parodd y ffawd dda i Greg fod yn frwdfrydig iawn, ac yn y brwdfrydedd ef a addefai mor ffôl y bu i wastraffu'r amser gwerthfawr ym Melbourne, a'r nuggets yn galw arno i aros gartre.

"And to own up the truth," ebe fe ymhellach, "little I expected to see you here alive on my return, for the scabs had vowed to 'jump the claim' in my absence."

Yna yr adroddodd ef am a glywsai pan oedd ef hanner meddw ym Melbourne, sef bod yr un cwmni ag a'i taflasai allan o'r cerbyd gynt wedi penderfynu dwyn yr Old Pit oddiarno, pa un ai byw ai marw ef. Ac i'r perwyl hynny, eu bod wedi trefnu ei gaethiwo am dymor mewn caban neilltuol yn y dre nes dirwyn i ben amser ei hawl yn y gloddfa yn ol cyfraith y mwnfeydd.

"But I diddled them out, the skunks!" ebe fe, "for old Greg wasn't so primed as they thought. And here I am to fight them to the death! And I say, Morgan, boy," ebe fe ymhellach, "twas a lucky meeting that first one of ours—both for me and, I trust, for you also."

Ac yr oedd mwy o ffawd o'u cylch nag a wybuai hyd yn oed y ddau eu hunain, oblegid y noson yr ymgomiai Morgan â Dai'r Cantwr yn y shanti oedd yr un y trefnasai'r lladron i gymryd meddiant o'r Old Pit, ond i'w trefniadau fynd yn ofer o weld dau ŵr mewn meddiant o'r shanti eisoes—ac, yn fwyaf tebygol, o'r gloddfa hefyd.

Bu Greg a Morgan yn gymdeithion yn yr Old Pit am yn agos i dair blynedd; ac er mai dim ond yn anfynych y cawsent gystal toreth ag a brofasant y dydd cyntaf wedi dychweliad Greg o Melbourne, eto i gyd daliai'r hen gloddfa ei thir, a thyfu a wnai llyfr eu helw yn yr Australian Bank.

Prynwyd winch newydd a llawer o offer arall at y gwaith yn y flwyddyn gyntaf, a llawer mwy cysurus hefyd oedd y shanti nag ydoedd y noson fyth—gofiadwy honno pan groesawodd Greg ei gyfaill dros drothwy "Dublin Castle."

Felly, o daliai'r mŵn ei liw priodol am yr amser a oedd i ddyfod gystal ag y profasai hyd yn hyn, teimlai'r ddau fod y dyfodol yn addaw calondid iddynt, ac y gallent edrych ymlaen at ymweld yn eu tro, nid yn unig â Melbourne, ond â'r Hen Wlad yn ogystal.

Aethai Greg i Melbourne amryw weithiau oddiar y pryd y clywsai ef yno am frâd y claim jumpers gynt, ond nid yr un Greg oedd ef mwyach, a dieithr iddo bellach y ffeuau a'i denasai gynt i wario ei dda ar bethau gwaelaf y ddinas. O dipyn i beth, ef a ddechreuodd gymryd diddordeb yng nghyfreithiau'r dalaith, ac yn enwedig y rheiny a oedd a fynnent â bywyd y mwnwr. Ffraeth oedd ef yn naturiol, ac o byddai ef yn annerch ei gyd—fwnwyr—fel y digwyddai'n fynychnid oedd neb yn y diggings a gaffai well croeso a derbyniad. Aethai Morgan gyd âg ef ambell waith i'r cyfarfodydd hyn, a balch iawn ydoedd i glywed ar bob llaw ganmoliaeth i'w gydymaith.

"Who'd a thought it," ebe un, "that old Mad Greg had so much in him? Why, he can fight quite as well with his tongue as he could some time back with his dukes!"

Ac amser i ymladd oedd hi yr adeg hynny yn y mwnfeydd, yn sicr, oblegid dechreuodd gormes godi ei ben hyll yno, gan beri bod anghyfraith a chynnwrf yn codi eu pennau hefyd.

Pan synnwyd y byd yn 1851 gan y sôn am gyfoeth enfawr Ballarat, buan y dylifodd yno ddynion o bobman, a llawer o'r rheiny o'r dosbarth gwaethaf posibl. Ond anfoddlon iawn oedd y trefedigion o ddyfod neb pwy bynnag yno; ac am mai hwynt—hwy oedd â'r awdurdod yn y wlad ar y pryd, pasiwyd amryw gyf reithiau a wasgai'n drwm ac yn anheg ar y dyfodiaid newydd.

Un o'r deddfau hyn oedd y drwydded i gloddio o gwbl, oblegid hi a gostiai ddeg swllt ar hugain y mis, pa un ai llwyddiannus ai peidio y cloddiwr druan. Ac o byddai iddo ef dreio ei ffawd ymhellach na hanner milltir o'r man y rhodded iddo'r drwydded gyntaf, rhaid iddo wrth drwydded arall, ar yr un telerau, cyn symud i'r tir newydd. A gwaeth na hynny, rhaid hefyd oedd i'r cloddiwr, o dan bob math o amgylchiad, fedru dangos ei drwydded neu drwyddedau i swyddogion y dalaith yr unrhyw amser y gwelent hwy fod yn dda i ddyfod heibio i'r mwnfeydd. A phe na fedrai'r mwnwyr wneuthur hynny, odid o ddiofalwch neu o anghofrwydd, gwthid hwy yn ddiseremoni i'r logs, hynny yw, carchardai'r mwnfeydd, i aros eu praw.

Gwnaethai'r driniaeth arw hon ddeddfdorwyr o ddynion heddychaf y byd, chweithach mwngloddwyr anturus; a llawer cyfarfod a fu ymhlith y dioddefwyr er gwrthdystio yn erbyn y trais. Greg, a chydwladwr o'r Ynys Werdd—Peter Lalor wrth ei enw—oedd y prif siaradwyr yn y cyfarfodydd hyn, a buan y gwnaethant hwy eu gwrandawyr yn wrthryfelwyr, parod i unrhyw beth, cymaint oedd effaith eu hareithiau eirias.

"Half of the Old Pit shall go for the Cause," ebe Greg; "and if need be, my blood will also be spilt for the same worthy object!"

Hyn a ddywedai ef ym mhobman, ac yntau heb wybod, yng ngwres ei deimlad brwd, mai proffwydo am ei dynged alaethus ei hun yr oedd efe.