Y Geilwad Bach/O Flaen y Meistr
| ← Oriau Amryw | Y Geilwad Bach gan Lewis Davies, y Cymer |
Amddiffynydd y Creadur Mud → |
PENNOD III.
O FLAEN Y MEISTR.
PAN aeth Moc Bach yn ol i'w gartref y prynhawn hwnnw, sylwodd ei fam ar unwaith fod rhywbeth allan o le, ac ebe hi yn dirion:
"Be' sy'n bod, Morgan?"
"Dim, mam, ne'r peth nesa'i ddim. A gafi 'nghino yn awr?"
Rhoes Beti ei ginio o'i flaen, ond nid hir y bu hi heb sylwi nad oedd ei mab yn bwyta fel arfer, a'i fod yn edrych hwnt i gongl yr ystafell fel pe mewn myfyrdod dwfn.
"Nawr, Morgan," ebe hi o weld hynny, "dwêd di'r cwbl wrth dy fam, 'machgen i, achos alla' i ddim dy helpu cyn gwpod be' sy'n bod, ti'n gweld."
Yr atebiad uniongyrchol i hynny oedd ffrwd o ddagrau; ac wedi'r gair tyner hwnnw o du y fam y sy erioed yn well datglowr y galon ifanc na dim arall, ef a fynegodd iddi yr holl hanes.
"Piti mawr!" ebe hi, "wa'th yw Dafydd ddim yn ddyn câs o gwbl. Paid ti a gweyd dim yn 'i erbyn, i 'neud pethau'n wa'th. Fe fydd yn ddicon caled arno heb hynny!"
"Na, mam, 'weta i ddim llawer o gwbl, os galla' i. Wnaf i ddim drwg i'r Sam—, i Dafydd, er iddo wasgu 'ngwddwg i'n gâs. Ond dyna sy 'mecso i, y bydd i Mr. Ffrank feddwl na all e fy nhrysto i ar ben y gwaith, a 'fynta' wedi bod mor biwr i chi a fi, ac mor serchus i fi ar ol noswaith y swllt."
"Paid ti a gwêd dim na sy'n wir, a 'falla' daw pethau ma's yn well nag wyt ti'n feddwl."
Aeth y geilwad bach i'w waith y noson honno fel cynt; ac er iddo fethu â chysgu dim ar ol ei ddibennu, ef a aeth i'r ffeindri a'r forge yn gynnar fore trannoeth yn ol ei arfer.
Yr oedd ar fedr dringo i fyny at y ffyrnau pydlo drachefn, pan ddaeth cennad ato yn dywedyd bod ei eisiau yn yr offis.
"Dyma hi wedi dod!" ebe fe wrtho'i hunan. "Fe fydda i'n falch wedi iddi gwpla, ta beth."
Ef a aeth i'r swyddfa ar ei union, ac wedi cerdded. drwy ystafell hir lle'r oedd amryw glercod yn ysgrifennu tywyswyd ef i ystafell arall; ac wedi curo wrth y drws ac agoryd o hwnnw, yr oedd ef yn sydyn yng ngwyddfod Mr. Ffrank a meistr yr iard. Yno hefyd oedd y Samwn Pinc yn edrych yn gynhyrfus iawn.
"Nawr, Morgan," ebe Mr. Ffrank yn garedig, "rhaid iti ateb dou neu dri chwestiwn i fi."
"G'naf, syr," ebe'r hogyn.
"Yn eitha gwir?"
"G'naf, syr."
"Wel, a fuot ti yn Nhafarn y Rhydiau y ddoe?"
"Do, syr."
"A gariaist ti gwrw oddiyno i Ddafydd yma wrth y ffwrnes?"
"Dim diferyn, syr."
"Wyt ti'n eitha siwr?"
"Eitha siwr, syr."
"Wel, pam oedd Dafydd yn dy wado di wrth y ffwrn?"
"Wn i ddim, syr, os nad am fod ei harn wedi llosgi, a mai fi o'dd agosa ato ar y pryd."
"Dyna ddigon; a dysg ditha dy wers, Dafydd! Mae'n blaen ta' ti a aeth at y cwrw y tro hwn, ac nid y cwrw atat ti. Pe baet ti ond wedi gneud i'r boy bach yma gario'r ddiod i'r gwaith, ni faddeuwn i byth i ti. Mae John yn gweyd mai ti yw un o'i bydlers gora' fe, ond dy fod ti'n rhy ffond o'r cwpan. Bachan! os o's rhaid iti yfed o gwbl, ŷf fel dyn ar ol cwpla dy waith. Ti elli fynd yn ol at dy ffwrn y tro hwn. Cer di nawr, ond gofala am yr harn ac am dy enw da d' hunan o hyn i mâs!"
"Diolch ichi, syr; ond yr hen gilog a wna'th y drwg i gyd."
"Yr hen gilog! Am bwy wyt ti'n sôn, Dafydd?" oblegid gwyddai Mr. Ffrank yn dda, neb gwell, pa mor chwannog oedd y pydleriaid i lysenwi ei gilydd.
"Ond cilog y dyn o 'Berhonddu, syr! 'Roedd hwnnw'n gweyd nad o'dd dim deryn ar y Waun nac yng Nghyfarthfa i ddala cannwll idd'i dderyn e'. Ac wrth gwrs, syr, fe danias i dipyn, ac fe anghofias yr harn. Dyna'r stori a'r achos i gyd, syr."
Chwarddodd Mr. Ffrank am hyn, ac nid anfoddog ganddo ddeall fod ei weithiwr yn eiddigeddu dros enw da yr hen ardal, hyd yn oed mewn ymladd ceiliogod.
"Cer, nawr, Dai," ebe fe, "ond cofia fod yr harn o flân pob cilog a ganws erioed! Allwn ni ddim byw ar wmladd cilocod, wêl di!"
"Eitha reit, syr; ac fe fydd gwell pydlin yn Ffwrnes Number One o hyn i mâs nag a fu eriod odd'yma i Gibraltar."
"Pam Gibraltar, Dafydd?"
"Dim byd, syr, ond bod tân mawr wedi bod ar y Rock amser odd 'y nhadcu yn wmladd yno 'slawer dydd. Fe'i clywais yn dweyd am dano ganwaith."
"Tebig iawn; a chofia dithau ofalu am y tân heddi fel y gnath dy dadcu ar y Rock 'slawer dydd. Gwell i ti fynd nawr, Dafydd."
"G'naf, syr, ac fe ofalaf am y tân he'd, myn asgwrn i!"
Dyna'r modd y bu rhwng y Samwn Pinc a'r awdurdodau ynghylch y tripio ar waith Ffwrnes Number One y dydd cynt; ac er na enillwyd y pydler yn llwyr oddiwrth ei "bechod parod," gwnaed digon i'w gadw rhag mynd yn waeth—ac, yn fwy na dim, rhoed iddo afael mwy ar ei hunan—barch o air meistr yr iard a Mr. Ffrank ei hun am dano fel "un o'r pydlers gora'."
A phan adroddodd Moc Bach yr holl hanes wrth ei fam y prynhawn hwnnw, yr oedd gwên foddhaus ar ei hwyneb hithau, oblegid nid yn unig yr oedd y troseddwr wedi derbyn maddeuant, ond yr oedd ei mab hithau wedi llwyddo i ddywedyd y gwir heb wneuthur y "du yn dduach" i'r pydler sychedig.