Y Geilwad Bach/Trannoeth y Drin

← Brwydr yr Eureka

Y Geilwad Bach gan Lewis Davies, y Cymer

Hiraeth am Gymru →

PENNOD XXXV.
TRANNOETH Y DRIN.

ERCHYLL ydyw rhyfel a châd o dan unrhyw amgylchiadau, ond llawer erchyllach pan berthyn y ddeulu i'r un wlad ac i'r un iaith. Felly yr oedd y tro hwn yn yr unig frwydr a hacrodd Gyfandir Mawr y De erioed. Wedi i'r cwbl derfynu, taenodd rhyw fraw distaw dros Ballarat a'i gyffiniau, ac ym mhresenoldeb y trychineb anghofiwyd am yr oriau cyntaf yr holl ormes a'r dial er mwyn talu gwrogaeth i'r rhai a osododd eu bywyd i lawr i selio eu cred yng nghyfiawnder eu hachos.

A'r Saboth oedd hi, a thywyn tanbaid haul haf Awstralia yn dylifo dros y lle, pan ddringodd torf drist i fyny hyd at borth chwilfriw yr Eureka Stockade i edrych a oedd eu hanwyliaid ymhlith y rhai a syrthiodd. Rhoddasai'r milwriad orchymyn o byddai gan neb pwy bynnag hawl perthynas ar y lladdedigion, y byddai iddynt ryddid, ond gofyn am dano, i ddwyn y cyrff i'w claddu yn y modd a'r man mwyaf dewisol ganddynt hwy.

"I counted fifteen dead," ebe gohebydd y Geelong Advertiser yr wythnos ar ol y lladdfa, "one G———, a fine well-set-up man and a great favourite. They all lay in a small space, their faces upward looking like lead.... A sight for a Sabbath morning I implore Heaven may never be seen again.'

Teimlai Morgan, er nad oedd ganddo hawl perthynas ar y G——— a nodwyd, y byddai'n waradwydd bythol arno i adael claddu ei hen gyfaill i swyddogion didostur yr awdurdodau, ac felly ef a grefodd air gan y milwriad er egluro iddo y cysylltiad agos a oedd rhyngddynt.

"I have heard of him, and of his gallantry," ebe'r milwriad yn garedig, "and it will give me the sad pleasure to acquiesce, if you will but bring me anyone to testify officially that matters between you were as stated."

Aeth y Cymro ar ei union at Arolygydd y Banc i ofyn iddo am roddi'r dystiolaeth ofynnol, ac yn y cyfnos yr un dydd cludwyd gweddillion truan y dewr i'r shanty, a fuasai mor annwyl ganddo ef ei hun cyn dyfod dyddiau blin. Deuddydd yn ddiweddarach, dilynwyd ei arch i'w feddrod gan lu a gofiai am ei ffraethineb dawnus yn eu hachos hwy, ynghyd â'i gysondeb yn ymladd hyd at waed dros y peth y credasai ef ynddo. Nid oedd ym Morgan galon i ailgydio yng ngwaith yr Old Pit am rai dyddiau ar ol yr angladd, ond ef a oedai yn y shanty gan mwyaf ei amser, gan gerdded o gylch y lle pan fyddai wedi blino ar eistedd i lawr.

Ef a sylwai bod llawer o bobl yn ymweld â'r lle yn ystod yr adeg honno, a'r esboniad a roddes ef iddo'i hun am yr ymweliadau mynych ydoedd cywreinrwydd i weld y gloddfa y bu gŵr mor boblogaidd â Greg yn llafurio ynddi. Ond o sylwi bod amryw o'r dieithriaid hyn yn ymwelwyr cyson, daeth i'w feddwl bethau ereill, ac yn enwedig wedi i brif—swyddog yr ariandy siarad âg ef am y mater.

"You must excuse me, seeming to pry into your affairs, Mr. Jones," ebe hwnnw, "but the papers between you and your late partner are, I presume, quite in order?"

"Yes, Mr. Parkinson," ebe yntau. "But why do you ask?"

"Because several people, and some of them of great repute, are casting greedy eyes on the Old Pit."

Yna, fel pe bai cèn wedi syrthio oddiwrth ei lygad, Morgan a welai amcan a diben yr ymweliadau mynych; ac ef a ddiolchodd i Mr. Parkinson. ac ar yr un pryd ef a dynnodd allan o'i logell bapur y cytundeb rhyngddo â Greg, i'w ddangos i'w gymwynaswr.

"Quite in proper form," ebe hwnnw. "Keep it safe."

A da i Morgan fod y cytundeb yn rheolaidd ac yn ddiogel, oblegid hynny yn unig a sicrhaodd iddo feddiant ar y gloddfa a roddes gystal ad—daliad i'w gydymaith ac yntau am eu llafur ynddi oddiar eu cyfarfyddiad cyntaf.

O'r diwrnod hwnnw ymlaen ef a gymerth sylw arbennig o'r ymwelwyr; ac o edrych yn graff, daeth i'w feddwl fel fflach ei fod wedi gweld dau ohonynt yn y cerbyd a garlamai heibio iddo y prynhawn hwnnw yr helpiasai ef Greg ar yr heol o Melbourne.

Rhoes hyn fraw ychwanegol iddo, oblegid os cynygiasant am fywyd ei gydymaith y pryd hwnnw, gwyddai mai bychan o beth a fyddai ei fywyd yntau yn eu golwg; ac oherwydd hynny ef a aeth ar ei union i swyddfa'r Gold—diggers' Vigilance Society, ac a huriodd un o'r swyddogion i wylied yr Old Pit. Costus a fu hyn iddo, ond yr oedd cysgu yn ddibryder yn werth y cwbl. A chyn pen yr wythnos peidiodd yr ymyraeth, a bu un olwg ar y swyddog gan y ddau adyn a ddrwgdybid yn ddigon i'w cadw hwy draw oddiwrth y lle yn gyfangwbl. Yn ddiweddarach, daliwyd hwy mewn anfadwaith yn Bendigo, a saethwyd y ddau gan nifer o fwnwyr o'r lle hwnnw.

Ond nid oedd treialon Morgan ar ben eto, oblegid ymhen ychydig dechreuodd yr awdurdodau lleol hawlio fod popeth a oedd yn eiddo i'r gwrthfyelwyr wedi ei fforffedu iddynt hwy; a chan mai Greg oedd unig berchennog yr Old Pit, bod y gloddfa i'w gwerthu, ynghyd â phob eiddo arall i'r gwrthryfelwr, er mwyn talu'r ddyled yr aeth Rhanbarth Victoria iddi o'i blegid ef a'i debig. Ond trwy gymorth parod Mr. Parkinson, hawdd oedd i Forgan brofi ei fod ef yn gyd-berchennog â'i ddiweddar gyfaill. Yna ceisiwyd mewn ffordd arall i gyrraedd yr un amcan, sef prisio'r Old Pit yn werth £1,200, a bod Morgan i dalu £600 os oedd ef am ddal gafael yn y gloddfa o hynny ymlaen.

Ond yn y cyfamser eisteddai pwyllgor ymholiad gan y Llywodraeth Gartref i edrych i mewn i holl helynt Eureka a chymaint oedd y dystiolaeth yn ffafr y mwnwyr fel y maddeuwyd iddynt eu tor-cyfraith, ac mewn canlyniad daeth Morgan ar daliad rhai costau ynglŷn â'r trosglwyddiad, ei hun yn berchennog cyflawn ar yr Old Pit.

Ond yr oedd eto yn aros yn yr Ariandy, fel cyfran Greg o elw y cloddio cyfunol, saith cant o bunnau a oedd yn amlwg yn perthyn i etifedd neu etifeddion y cydymaith marw, a bu

a bu llawer o hysbysebu ym mhapurau Awstralia a Phrydain yn ol llaw am i'r cyfryw ddyfod ymlaen a dangos eu hawl; ond ni ddaeth neb yn ystod yr amser y preswyliai Morgan yn y cloddfeydd, ac ni chlybu ef am neb a'u hawliodd byth wedi hynny. Yno, yn debygol iawn, felly, y trigant eto.