Y Geilwad Bach/Y Delyn Aur

← Greg

Y Geilwad Bach gan Lewis Davies, y Cymer

Dai'r Cantwr →

PENNOD XXXI.
"Y DELYN AUR."

TRANNOETH aeth Morgan gyd â Greg i'r mwnglawdd am y waith gyntaf, gan ddechreu dysgu y pethau yr oedd ef i'w cyflawni, neu i'w gochel. Ac ni bu ef yno'n hir cyn ei lanw âg edmygedd am y modd hwylus yr ymdriniai'r hen fwnwr â phethau afrwydd ei grefft, a'r modd y gwelai ef arwyddion sicr am werth maen o'i lofi yn unig. Nid yr un Greg oedd hwn ag a soniai ond am ddiod a rhialtwch y diwrnod cynt, ac yr oedd y wedd newydd hon ar ei gymeriad a'i allu yn un a apeliai yn fawr at y Cymro.

"Dyma fi," ebe Morgan, "wedi treulio 'foes ymysg mwnwyr y Waun gynt; ond beth a wn i, mewn gwirionedd, am y gwaith ond dim wedi'r cwbl? Mi a sylwaf yn fanwl ar fy nghyfaill, oblegid rhaid imi ddysgu llawer i fod yn llwyddiannus yn y peth y deuthum mor bell i'w ddilyn."

"I'm sure some coon has been down here disturbing the place when I was fooling round the Melbourne bars. Lucky for him that I was not at home, that's all!""

Yna ef a eglurodd i'r Cymro mai un o'r rhesymau am gael "butty" oedd y gallai un ohonynt fod mewn gofal o'r lle yn absenoldeb y llall, am fod dipyn o enw bellach i'r "Old Pit." "And if we can just hit it off," eb efe ymhellach, "I promise to put matters right between us before I go sampling Melbourne again."

Ceisiodd Morgan resymu âg ef ar y cychwyn, a'i gynghori i beidio â bod mor ffôl; ond rhoes y llall daw ar y cynghori ar unwaith, gan ddywedyd: "I chose you for a chum, not a parson.

So we'll leave it at that, if you don't mind, for I simply have to go when the salt air's a-calling."

Peth hollol ddieithr oedd hyn i Forgan, a phenderfynodd i beidio â sôn eto am y peth hyd nes y byddai'r amgylchiadau yn fwy addawol. Ond, er na siaradai am dano, bu iddo lawer o flinder meddwl o'i blegid, ac yn fwy felly am i Greg awgrymu y gallai yntau fynd i Melbourne yn ei dro, a chael amser da yno hefyd. Ni ddeuai darbodaeth a chynhilo i mewn I'r cyfrif o gwbl, yn ol dysgeidiaeth Greg. Byw yn ol ffawd y presennol—dyna ei unig gredo, ac wrth y gredo honno y trefnai ef ei holl fywyd.

Ond yr oedd llawer o bethau denol yn perthyn i'r hen fwnwr, er cymaint ei awydd am ambell i wythnos o gyfeddach. Ac o fater ei fyned unwaith eto i'r porthladd y cododd anghydfod newydd rhwng deuddyn yr "Old Pit," er na soniasai Morgan ddim am ei anghymeradwyaeth er amser y siarad o'r blaen.

"I want your signature to this, pard," ebe Greg wrth Forgan un noson, ar ol llwyddiant anarferol yn y gloddfa y dyddiau blaenorol. "When I promises a thing, it's as good as done. So there ye are; and we are halves in the 'Old Pit' henceforth! I can be pigheaded right enough, but once I ses a thing, I means it!'

Balch iawn oedd y cloddiwr ifanc o'r cynnig, ac ef a lofnododd y Dual Claim yn ewyllysgar. Ef a welai eisoes yn ei feddwl ei fam wedi ei gosod uwchlaw un pryder bydol, ac ef a glywai 'Well done!' Mr. Ffrank yn cynhesu ei galon. Ond nid mor hapus oedd clywed Greg yn dywedyd, "I'm into Melbourne the morn. See to things while I'm away," am y gwyddai beth a olygai yr ymweliad hwnnw â'r dref.

A llai hapus fyth oedd clywed Greg yn ei ateb yn sarrug ryfeddol pan awgrymai ef am "Carry on in your absence, I suppose?"

"Nothing of the sort!" taranai'r mwnwr. "You've just got to wait till I come back-no more, no less! And if yer jibs at that, we'll just tear up this paper here and now. Say the word!"

Ond ni ddaeth y gair hwnnw, mwy nag i egluro nad oedd Morgan yn hoffi segurdod, ac mai hynny a'i cymhellodd i siarad yn y modd ag y gwnaeth.

"Very well, then. And when I return, we'll both work hard enough. And if we're lucky, that's just because it's bound to be so!"

Nid oedd fodd dadleu â gwr fel Greg, ac felly ni atebodd Morgan air, ond yn unig gobeithio mai buan y blinai ei gydweithiwr ar wâg—bleser y ddinas, ac y byddai iddo ddychwelyd cynnar. Yr oedd amryw o bethau eisiau eu gwneuthur ganddo ef ei hun, a bellach wele hamdden atynt. Ac o hyn bu ei lythyron at ei fam a'i gyfeillion yn gyflawnach nag arfer; ac ef a siriolodd Mr. Ffrank yn fawr o anfon ato hanes cryno o Ballarat, ynghyd â'r amryw ffyrdd y gweithid y mŵn gan y dorf gymysg a ddaethai yno o bedwar ban byd.

Yr ail noswaith wedi i Greg ymadael teimlai Morgan y byddai rhywfaint o gerdded yn iechyd iddo, wedi aros ohono ddeuddydd yn y caban, ac am hynny ef a aeth allan i rodio ychydig yn y cyfnos, cyn ei fyned i'w wely. Yr oedd wedi cerdded i ben pellaf ei daith ac ar fedr troi yn ei ol, pan glybu ef sain cân mewn caban yn ymyl.

"Nid llawer o ganu sy yn Ballarat ar y goreu," ebe fe. "Be' all hwn fod?"

Yna ef a safodd ac a glustfeiniodd, gan ddisgwyl a glywai ef ragor. Ond daeth tawelwch drachefn, fel pe bai'r canwr wedi cael digon ar ei sbonc ei hun; ac yr oedd Morgan ar fedr ail-gychwyn i'w daith pan drawodd eto ar ei glyw yr un frawddeg gerddorol, ond yn uwch ac yn fwy croyw y tro hwn.

"Tebig iawn i Gymraeg," ebe fe wrtho ei hun, gan nesu at y fan. Ac ar y foment honno agorwyd drws y caban gan rywun, a daeth dylif o sŵn y gerdd allan, i adseinio drwy'r ardal ac i osod calon y Cymro ar dân, oblegid y gerddoriaeth a glywsai ef oedd:

|m:m |l.m:r.d|t, t,| l, ||
Byth ar swn y del yn aur.

mewn llais tenor soniarus a oedd yn wefr i gyd. O'i glywed, brysiodd Morgan at y drws agored, a chan guro a dechreu siarad yr un pryd, ebe fe yn wyllt iawn: "Er mwyn y Nefoedd wen, d'wedwch i mi pwy yw'r Cymro sy yma!"

Yr atebiad oedd gwahoddiad gwresog i ddyfod i mewn ac i eistedd gyd â'r cwmni. O weld yno dri dyn dieithr, ef a fu ychydig yn edifar ganddo am fod mor fyrbwyll, a dechreuodd ef esguso ei hun yn Saesneg.

"Does dim angen am apology," ebe'r canwr. "Cymro wyfi fel chitha; ond dau Sais yw fy nghyfeillion. Ond mor hoff ydynt o ganu Cymraeg fel nad oes lonydd imi ganddynt os na roddaf iddynt rywbeth yn yr Hen Iaith yn awr ac yn y man. Davies—David Davies yw'm enw i," ebe fe ymhellach. A chwithau?"

"Morgan Jones."

Yna cyflwynwyd y cwmni y naill i'r llall, a bu yno lawenydd mawr fod y gân Gymraeg wedi bod yn gyfrwng i'w dwyn at ei gilydd. Ac yna, cyn ymadael, bu gwahoddiad i Forgan ddyfod i fyny eto, pan obeithiai'r cwmni y byddai gwell cynhysgaeth ganddynt i ddangos eu teimladau yn briodol.