Y Geilwad Bach/Ymgom yr Aelwyd

← Y Rhufeiniaid yn Ymyl

Y Geilwad Bach gan Lewis Davies, y Cymer

Ffair 'Berdar →

PENNOD IX.
YMGOM YR AELWYD.

MAM! Gwyddech chi fod y Romans wedi bod eriôd yn Ystradfellte?"

"Y beth!"

"Y Romans sy â son am dany' nhw yn y Beibl."

"Naddo i'n siwr. Chlŵas i eriôd mo'u henwau nhw, ac yr o'wn i'n napod y rhan fwya o wŷr 'Stradfellte slawer dydd. Dyna'r Pweliaid, y Mathews, a'r Evansiaid, ond dim Romans eriôd."

"Ond, mam, 'ro'dd y rhain yn byw ymhell pell yn ol, ac yn wheleua Lladin."

"Wel, nid gwŷr 'Stradfellte sy gen ti'n siwr, wa'th wheleua Cymrâg ma' nhw yriôd, yriôd."

"Ond, fe wetws Mr. Ffrank wrtho i am dany' nhw, ac fe ddangosws fedd un ohony' nhw i fi."

"Ymhle yn y fynwent 'r o'dd hi? wa'th fe fuo i'n gweld y beddau pan o'wn i'n ferch ifanc."

"Dim yn y fynwent o gwbwl, mam, ond ymhell hwnt ar y mynydd. Fe fuo i wrth y bedd hynny heddi gyda Mr. Ffrank 'i hunan."

"Wel, rhaid ei fod yn wir, os o'dd Mr. Ffrank yn gweyd hynny."

"O'dd, wrth gwrs; ac fe wetws llawer rhacor am dany' nhw. Yr o'en nhw'n rhai da iawn i ymladd he'd."

"Wmladd! Wel, 'do'en nhw ddim yn respectable iawn, ta beth, a 'rwy'n rhyfeddu i Mr. Ffrank 'weyd dim am dany' nhw. Rhyw bobol fel Ianto Shams, tebig iawn, yn wmladd â phawb a phopeth. Dere at dy fwyd, Morgan."

Aeth Morgan at ei swper, ond yr oedd diddordeb ei fam wedi ei ennyn, a hir iawn a fu'r pryd bwyd hwnnw, —y llanc yn disgrifio yn frwdfrydig, a'r fam yn gwrando mor frwdfrydig â hynny.

"Rwy'n cofio'r Blue Bell yn dda," ebe hi, "wa'th fe fu dy dad a finna yno cyn prioti. Ac yn od iawn, 'rwy'n ei gofio am beth arall hefyd, wa'th yno yr yfes i'r cwpaned cynta o dê yriôd."

"Llaeth a yfodd y Sgweier a finna yno heddi, mam, ta beth, a bara a chaws gytag e'. Bwyd iawn sy yn 'Stradfellte, mam. 'Do's dim rhyfeddod fod Mr. Ffrank yn leico mynd yno.'

"Ie, 'machan i. Ond fe all e' fynd i ble mynniff e'. Ma' llwer yn rhyfeddu am 'i fod e'n aros yma o gwbwl pan alle fe fynd off ymhell i fyw. Ond dyn da yw Mr. Ffrank i'r Waun. Trueni fod e'n leico'r Romans 'na. 'Rwy wedi clwad fod e'n meddwl rhoi bedyddfa i'n Capel ni—a dwli, felny, yw i rai 'weyd nag yw e'n cretu bod Duw i gâl.

"Cretu bod Duw, mam! Oti, greta i.

Beth pe b'ase nhw'n ei weld e' heddi gyta fi? Cretu'n wir! 'Do's dim dowt am y peth."

Yna adroddodd y llanc y modd y bu ar Waun Hepsta pan dynnodd y "mishtir" ei sylw at fawredd y Bannau, ac wedi hynny am fflach y lamp ar wynder y Porth Mawr, ynghyd â'i barch i goffa'r Rhufeiniwr anadnabyddus wrth y bedd.

"Rwy' heddi wedi dechre gweld y byd, mam," ebe Morgan, "ac er 'y mod i wedi darllen llwer am y bobol o'dd yn y wlad hyn slawer dydd, dda'th e' ddim i'm meddwl i o gwbwl bod 'u bedda a'u hewlydd nhw mor acos ato ni. 'Ro'dd Mr. Ffrank yn dweyd y leica fe fyw yn 'Stradfellte, ond bod y lle mor bell o'r Waun."

"Rwy' inna wedi clwad nad yw e'n leico'r Tŷ Mawr o gwbwl. Mae Pegi, yr housekeeper, ei hun yn gweyd hynny. Synnwn i ddim glywed fod Mr. Ffrank yn cwnnu tŷ llai iddo'i hunan unrhyw amser, wa'th 'does dim 'want arno fyw fel gwr bonheddig, er ta fe yw'r gwr bonheddig penna yn y wlad idd 'i weithwyr a phob dyn clawd arall."

"Ie'n wir, mam. Meddyliwch am dano yn mynd â fii 'Stradfellte heddi, dim ond achos fod e'n gwpod 'mod i'n gallu darllen a 'sgrifennu. A heblaw hynny, fe ro'ws e' hwn i fi he'd am ofalu am y ceffyl. Dyma fe, douswllt! A b'asa fe ond gwpod, fe rowswn i ddouswllt iddo fe, pe basa un gyta fi, am gâl mynd yn y trap wrth 'i ochor e'. Chi ddylsech 'n gweld ni, mam, yn mynd miwn i 'Stradfellte mewn style. Tebig iawn na cha i byth cystal diwrnod yto yn unman, ac fe gofia i Mr. Ffrank tra bydda i byw. G'naf, wir!"

Gwenai Beti Shôn mewn boddhad yn yr adroddiad am y dydd, a chwarddai'n uchel wrth lunio yn ei meddwl yr olygfa o Forgan ei mab—ei Morgan hi—yn eistedd wrth ochr y meistr ar eu mynediad i mewn i Bentre Ystradfellte mewn style."

"Ro'ech chi'n edrych yn grand, ddylia' i," ebe hi. "Etrach yn grand! Mam fach, 'ro'wn i'n teimlo yn grand he'd, just fel fyddwch chi'n etrach a theimlo wedi i chi brynu'r cap mwslin. Dyma'r ddouswllt, mam,—prynwch e' gynted ag y mynnoch."

"Cer di i'r gwely nawr, Morgan. 'Rwyt yn siwr o fod wedi blino'n galed. 'Rwyt fel dy dad i'r dim, machan i. 'Doedd dim yn y byd yn rhy dda i fi gento 'fynta. Ma dicon o amser i brynu'r cap. Nos da i ti nawr."

"Nos da, mam fach."