Y Trefedigaethau (testun cyfansawdd)

←

Y Trefedigaethau (testun cyfansawdd) gan Ifor Leslie Evans

→

I'w darllen pennod wrth bennod gweler Y Trefedigaethau

Y
TREFEDIGAETHAU

IFOR LESLIE EVANS

PAMFFLEDI HARLECH
RHIF 9
TAIR CEINIOG

RHAGAIR

OHERWYDD prysurdeb gyda gwaith arall ni ellais ysgrifennu'r pamffled hwn heb gymorth, ac y mae fy nyled yn fawr i'r Dr. E. Jones Parry, Darlithydd yn Hanes y Trefedigaethau yng Ngholeg y Brifysgol, Aberystwyth, am wneuthur y gwaith bron i gyd, ac i Mr. Thomas Jones, M.A., am edrych ar ôl ein Cymraeg. Yr hyn y ceisiasom ei wneuthur, yn hynny o ofod a oedd gennym, yw dangos pa mor gymhleth yw problem y trefedigaethau, a nodi rhai o'r prif ystyriaethau economaidd a chymdeithasol sydd yn gorwedd dan ei hagweddau politicaidd.

Y mae Prydain Fawr a Ffrainc yn eu polisi trefedigaethol i raddau helaeth wedi tyfu allan o'r cyflwr cynnar hwnnw pan na feddylid am y trefedigaethau ond fel tiroedd i arglwyddiaethu arnynt a gorelwa ynddynt, ac y maent fwy-fwy yn coleddu'r syniad mai math o ymddiriedolwyr ydynt hwy dros bobloedd mwy cyntefig. Y mae'r Almaen Naziaidd a'r Eidal Ffasgaidd, ar y llaw arall, yn y cyflwr cynnar hwnnw lle y dyheir am feddiannu trefedigaethau am resymau parch a bri ac, fel y cyfeddyf eu harweinwyr yn ddigon agored, fel y gallo pobloedd "uwchraddol" ffynnu'n economaidd ar draul gwasgu a gormesu pobloedd "israddol." Gwelir felly fod problem y trefedigaethau yn fwy na brwydr rhwng "y rhai y mae ganddynt" a'r rhai nad oes ganddynt": ynghlwm wrthi y mae problem foesol sylfaenol ynglŷn â gwerthoedd dynol. Y safbwynt a gymerwn ni yn y pamffled hwn yw nad yw'r dyn du, pa mor gyntefig a pha mor anaeddfed bynnag fo, yn llai o ddyn am fod ei groen yn ddu a'i ymddygiad yn aml iawn, efallai, yn debyg i eiddo plentyn neilltuol o ddrygionus.

Hwyrach fod y dull hwn o ymosod ar y pwnc yn un sy'n pledio hunan-gyfiawnder a bodlonrwydd cysetlyd ynom ni ein hunain. A ydyw'r hyn a wnaethom ni mor lân a phur ag y gallwn fforddio taflu cerrig at eraill? Dyna Affrica Drofannol Brydeinig, er enghraifft, lle y mae tair ar ddeg o diriogaethau trefedigaethol gwahanol. Byddwn i yn barod i ddweud yn bendant am saith allan o'r un ar ddeg yr wyf i fy hun wedi ymweled â hwynt, mai buddiannau'r trigolion brodorol ydoedd prif egwyddor ein gweinyddiaeth. Yn y pedair arall yr oedd dwy duedd yn y weinyddiaeth: sicrhau lles a llwydd y brodorion, ar y naill law, a diogelu buddiannau economaidd Ewropeaidd ar y llaw arall; ond yr oedd hefyd gais di-ildio i gyrraedd cyfaddawd ymarferol rhyngddynt. Wrth gwrs, y mae amcanion yn gymysg, ac ni all gosodiadau cyffredinol am faes mor eang lai na bod nid yn unig yn anodd ond hefyd yn beryglus. Ond y mae un peth yn glir. Ar wahân i ychydig o eithriadau, nid yw. trefedigaethau a feddiennir yn ffynonellau cyfoeth mawr: heb eithriad o gwbl, y mae meddiannu trefedigaethau yn golygu dyletswyddau a rhwymedigaethau moesol na ellir mo'u hosgoi—ac yn anad neb gan weriniaeth wareiddiedig.

IFOR L. EVANS.

Y TREFEDIGAETHAU

I. DATBLYGIAD YR YMERODRAETH DREFEDIGAETHOL

A PHEIDIO â chyfrif o gwbl y Dominiynau hunan-lywodraethol a gwlad fawr yr India, sydd ynddi ei hun yn gyfandir, y mae'r ymerodraeth drefedigaethol yn cynnwys yn agos i hanner cant o diriogacthau gwahanol a unir â'i gilydd yn eu ffyddlondeb cyffredinol i Goron Prydain, os nad mewn dim byd arall. O fewn y gyfundrefn boliticaidd enfawr hon y mae tua thrigain miliwn o bobl—a'r rheini o liwiau, o ieithoedd, ac o grefyddau lawer—yn llwyddo, mewn gwirionedd, i fyw eu bywyd beunyddiol mewn unoliaeth gyffredinol sydd, er hynny, yn gallu hepgor unffurfiaeth. Y mae llawer ohonynt, a siarad yn ffigurol, yn gymdeithion rhyfedd yn yr un gwely, ac y mae'r stori am y modd y daethant ynghyd—am y modd yr adeiladwyd yr ymerodraeth drefedigaethol—yn stori hanner-brwnt a hanner-rhamantus, lle y cymysgir bwriad pendant a hap a damwain mewn ffordd. ryfedd iawn.

Erbyn diwedd yr XVI ganrif yr oedd y wlad hon wedi dechrau ymgodi'n allu mawr ar y môr. Er mwyn distrywio monopôl yr Ysbaen yn ei masnach â'r Byd Newydd, defnyddiodd llongau Prydain rai o ynysoedd India'r Gorllewin fel canolfannau i fasnachu mewn nwyddau gwaharddedig â threfedigaethau'r Ysbaen. Cyn pen llawer flynyddoedd dacthpwyd i brisio'r ynysoedd am eu gwerth ynddynt eu hunain, oherwydd y nwyddau a gynhyrchid ynddynt, yn arbennig siwgr. O Loegr y deuai'r cyfalaf ddefnyddid i ehangu'r planhigfeydd lle y tyfid y siwgr; ac i gyflenwi'r diffyg gweithwyr ar yr ynysoedd eu hunain dygid llongeidiau o gaethweision drosodd o Affrica. Caethwasiaeth, ac yn fwy fyth y dychrynfeydd a oedd yn gysylltiedig â Masnach y Caethion, oedd y pris a dalwyd yng ngwaed a chyrff dynion am ddatblygiad economaidd cynnar planhigfeydd ein trefedigaethau yn India'r Gorllewin ac yng Ngogledd America.

Yn y cyfamser yr oedd menter ac anturiaeth ym myd masnach yn arloesi llwybrau trafnidiaeth newydd mewn mannau eraill, ac yn ystod y can mlynedd nesaf, fwy neu lai, yr oedd Cwmni Seisnig India'r Dwyrain, yr hwn a sefydlwyd yn 1600, wedi codi yn yr India gyfres o ffatrioedd masnach a chysylltiad agos rhyngddynt a'i gilydd. Drwy gydol y XVIII ganrif tyfodd y cysylltiadau masnachol rhwng y wlad hon a'r Dwyrain yn fwyfwy pwysig o hyd ac o hyd. Yr oedd y rhain, yn eu tro, yn gwarantu diogelwch a manteision i longau Prydain dros fwy na deng mil o filltiroedd ar y môr. Masnach, nid ceisio ennill tiroedd, a symbylodd yr holl weithgarwch hwn, ond megis yn yr India, felly hefyd mewn mannau eraill, yr oedd y naill beth yn arwain i'r llall yn anochel. A dyna hanes Ascension, St. Helena, Penrhyn Gobaith Da, Mauritius, y Seychelles a Ceylon (cafwyd y pedwar olaf ar draul Ffrainc a'r Iseldiroedd fel canlyniad i'r rhyfeloedd yn erbyn Napoleon)—fe'u henillwyd yn bennaf er mwyn sicrhau a diogelu yr unig lwybr posibl o Brydain i'r India yn nyddiau'r llong hwyliau. Ar ddyfodiad y llong ager collasant lawer o'u pwysigrwydd yn hyn o beth; a phan agorwyd Camlas Sŵes yn 1869 dyna newid yr holl sefyllfa'n llwyr, trwy wneuthur Môr y Canoldir y briffordd bwysicaf i'r India a'r Dwyrain. Ac felly, yn hollol annisgwyl, daeth gwerth ac ystyr newydd i'r ffaith ein bod yn berchen ar Gibraltar a Malta, lleoedd a gipiwyd yn 1704 ac 1802. Yn ychwanegol at hyn, yn 1875, daeth Prydain Fawr i fod y prif gyfranddeiliad yng Nghwmni Camlas Sŵes, ac yna, trwy ennill Cyprus, dair blynedd yn ddiweddarach, seliodd ei meistrolaeth a'i goruchafiaeth yn rhannau dwyreiniol Môr y Canoldir. Yr oedd Camlas Sŵes wedi datblygu i fod yr hyn a ddisgrifiodd Bismarck fel "madruddyn cefn yr Ymerodraeth Brydeinig."

Tua'r amser hwn—hwyrach y gellir nodi'r flwyddyn 1872, y flwyddyn y traddododd Disraeli ei araith yn y Crystal Palace, fel y trobwynt—y dechreuodd pobl Prydain ymysgwyd o'r teimlad dihidio hwnnw tuag at yr ymerodraeth a fuasai'n nodweddiadol o hanner cyntaf teyrnasiad Victoria. Yn y cyfamser yr oedd yr ymerodraeth wedi parhau i dyfu: er nad oedd Penang (1786) a Singapore (1819) yn ddim ar y pryd ond gorsafoedd masnachu digon di-nod, eto i gyd daethant o dipyn i beth yn ganolbwynt y rhwydwaith diddorol a chymhleth hwnnw o diriogaethau a adwaenir heddiw fel Malaya Brydeinig. Yn ychwanegol at hyn, fe roes Hong Kong (1841) inni afael a dylanwad ar helyntion. Seina. Ar waethaf y datblygiadau hyn, fodd bynnag, erbyn canol y XIX ganrif daethai llawer o bobl i gredu fod y Chwyldro Americanaidd wedi profi y byddai'r Trefedigaethau, os tyfent mewn cyfoeth a gallu, yn anochel, wrth wneuthur hynny, yn ymdorri'n rhydd oddi wrth y Famwlad. Boed iddynt, felly, meddid, fynd eu ffyrdd eu hunain. mewn heddwch. Hefyd, bob amser yn y gorffennol yr oedd. y polisi trefedigaethol wedi golygu cyfyngiadau masnachol, ac edrychid ar y rheini yn anfoddog iawn gan y genhedlaeth newydd o Rydd Fasnachwyr. Prydain, diolch i'w goruchafiaeth ddiwydiannol, ydoedd y ffatri a wisgai'r byd; a chyhyd ag y parhai'r monopôl hwnnw ar farchnad y byd, nid oedd bryd y Sais ar lywodraethu; ni fynnai ond masnachu. Yn y drefn hon ar bethau nid oedd lle i ehangu'r ymerodraeth ac ennill tiroedd; ac er na bu i Cobden, Gladstone, ac arweinwyr eraill "Ysgol Manceinion" weithio dros ddiddymu'r ymerodraeth, er hynny disgwylient iddi ddadgymalu, ac yr oeddynt yn barod i helpu'r cyfnewidiad trwy estyn hunan-lywodraeth. O tua 1870 ymlaen datblygodd y polisi trefedigaethol mewn cyfeiriad i'r gwrthwyneb yn hollol, ac yn chwarter olaf y XIX ganrif gwelwyd imperialaeth Prydain yn mynd o nerth i nerth. Yn y gwaelod, y mae'n debyg fod cymaint o achosion economaidd ag o unrhyw achosion eraill wrth wraidd y mudiad hwn i ennill gafael ar fwy o dir a daear. Canlyniad ydoedd i'r cynnydd enfawr a fu yng ngallu cynhyrchiol diwydiannau Ewrop ac i waith Prydain yn methu diogelu ei monopôl ar fasnach y byd pan ddechreuodd Pwerau eraill gystadlu yn ei herbyn. A phan ymroddes Ffrainc, yr Almaen, a gwledydd eraill, i'r gwaith o ennill ymerodraeth, darbwyllwyd pobl Prydain mai rheolaeth boliticaidd arnynt oedd yr unig beth a allai ddiogelu'n ddigon effeithiol y marchnadoedd newydd, ac yn arbennig, y meysydd newydd i fuddsoddi arian yr oedd arnynt yn awr eu heisiau. Ond ni ddylid gadael i'r agwedd economaidd hon, pa mor bwysig bynnag fo, fwrw i'r cysgod yr egnïon eraill yn y don hon o imperialaeth a lifodd dros Brydain. O'r safbwynt seicolegol, y mae'n debyg fod poblogrwydd damcaniaethau am ddatblygiad cymdeithas, am "yr ymdrech am fodolaeth" a "goroesiad y cryfaf" yn holl-bwysig. Yr oedd hyn nid yn unig yn cyfiawnhau cystadleuaeth ac ymdrech, ond hefyd yn dwyn i mewn elfen o greulondeb a oedd yn nodweddiadol o'r holl fudiad. Ar yr un pryd yr oedd yr elfen grefyddol yn rhy gryf i'w hanwybyddu: yn wir, y cenhadon ydoedd y rhai cyntaf i agor llwybr i Affrica Drofannol. Hyd yn oed. yng Nghymru troes diddordeb yng ngwaith y genhadaeth dramor sel ac ymroddiad ein cyndadau yn ddŵr i felin imperialaeth Prydain. Felly, yn chwarter olaf y XIX ganrif, parodd yr egnion hyn, o'u cymryd gyda'i gilydd, i lywodraeth Prydain ymehangu o ychydig orsafoedd masnachu yng ngeneuau'r afon Niger nes cynnwys yr holl diriogaethau enfawr yn y blaendiroedd; arweiniodd i ennill Affrica Ddwyreiniol Brydeinig (Kenya), Uganda a Nyasaland; parodd hefyd i awdurdod Prydain ymledu o'r Cape Colony tua'r gogledd cyn belled â Rhodesia. Yn olaf oll, ar ôl rhyfel 1914-18, ychwanegwyd ymhellach at yr ymerodraeth Brydeinig yn Affrica ac mewn parthau eraill o'r byd, trwy estyn awdurdod Prydain dros rai o'r trefedigaethau a fuasai'n ciddo i'r Almaen gynt (e.g., Tanganyika), i'w llywodraethu o dan nawdd Cynghrair y Cenhedloedd.

II. Y MODD Y LLYWODRAETHIR Y TREFEDIGAETHAU

Y mae trigolion y tiriogaethau eang hyn, a dducpwyd dan faner Prydain i raddau trwy hap a damwain, ac i raddau o fwriad, yn byw ac yn gweithio dan amgylchiadau pur wahanol i'w gilydd ac mewn amrywiol gyflyrau gwareiddiad. Gan hynny, y mae'n dilyn yn naturiol a rhesymol na all fod unrhyw un ffurf bendant o lywodraeth y gellir ei chym- hwyso, heb ystumio dim arni, i bob math o amgylchiadau. Yn hytrach, y mae'n rhaid wrth ffurfiau mor wahanol i'w gilydd fel mai prin y gellir rhoi amlinelliad ohonynt yn yr ychydig ofod sydd gennym.

Yn gyntaf, y mae gan Burma gyfansoddiad sydd mewn dosbarth ar ei ben ei hun.

Yn ail, gellir ystyried yr unig ddwy drefedigaeth hunan-lywodraethol yn yr Ymerodraeth Brydeinig heddiw, sef Rhodesia Ddeheuol a Ceylon, fel gwledydd sydd ar y ffordd i gyrraedd safle annibynnol y tu mewn i Undeb y Cenhedloedd Prydeinig.

Y trydydd dosbarth, a'r un mwyaf o ddigon o ran rhif, yw'r trefedigaethau gyda llywodraeth gynrychioliadol. Gellir thannu'r rhain yn nifer o ddosbarthiadau llai yn ôl y modd y ffurfir y Corff Deddfroddol ynddynt, rhai ohonynt yn dibynnu'n llwyr ar etholiad, eraill yn cynnwys rhai aelodau oherwydd eu swydd ac eraill trwy enwebiad, gyda hyn a hyn yn cael eu hethol. Ymhob achos (a dyma lle y mae aelodau o'r dosbarth hwn yn gwahaniaethu oddi wrth y trefedigaethau hunan-lywodraethol) y mae'r weinyddiaeth yn atebol i'r Goron, drwy ei chynrychiolydd ym mherson y Llywodraethwr, ac nid yn uniongyrchol i'r Corff Deddf- roddol. Cynnwys y pedwerydd dosbarth y tiriogaethau hynny y mac Prydain Fawr yn dal trwyddedau i'w gwarchod a'u datblygu ar ran Cynghrair y Cenhedloedd. Yn y pumed dosbarth daw'r taleithiau sydd dan nawdd ac amddiffyn Prydain. Y mae gan rai o'r taleithiau hyn (er enghraifft, Sarawak) ymreolaeth fewnol, ond rheolir eu cysylltiadau allanol gan Lywodraeth Prydain; y mae rhai eraill, megis Tonga, lle y rheolir materion mewnol ac allanol gan Lywodraeth Prydain, ond lle y mae'r weinyddiaeth fewnol yn nwylo'r llywodraethwr brodorol.

Ac yn y dosbarth olaf ceir y tiriogaethau hynny y mae Prydain Fawr yn eu rheoli mewn partneriaeth â gwlad arall, c.e., yr Hebrides Newydd mewn partneriaeth â Ffrainc. A gadael allan y Dominiynau, yr India, a Burma, gwelsom nad oes ond dwy, ymhlith yr hanner cant (fwy neu lai) o drefedigaethau a berthyn i Brydain, yn mwynhau hunan-lywodraeth. Ar y cyfan, er hynny, fe gymerwyd yn ganiataol, ac yn wir mynegwyd hynny'n swyddogol lawer gwaith, yr estynnir hunan-lywodraeth i'r trefedigaethau eraill wrth iddynt ddyfod yn addas i'w defnyddio a phan font yn aeddfed i hynny. "Y mae'n rhaid deall," medd yr Arglwydd Hailey, "mai'r hyn y mae polisi Prydain yn anelu ato ar gyfer dyfodol politicaidd ei threfedigaethau yn Affrica yw hunan-lywodraeth wedi ei seilio ar sefydliadau cynrychioliadol." Er mwyn paratoi ar gyfer hyn, i ddisgyblu'r brodorion yn y gwaith o lywodraethu, crewyd, o dipyn i beth, y gyfundrefn a adwaenir fel "llywodraeth an-uniongyrchol." Rhoddwyd cynnig arni am y tro cyntaf yn Affrica gan yr Arglwydd Lugard, pan ddigwyddodd ei gael ei hun, ym mlynyddoedd cyntaf y ganrif hon, yn gynrychiolydd Prydain Fawr, a chanddo'r cwbl o Nigeria Ogleddol ar ei ddwylo. Bid siŵr, y mae concwerwyr eraill, cyn belled yn ôl â'r Normaniaid a'r Rhufeinwyr, a hyd yn oed cyn hynny, yn niffyg gwŷr ac arian, wedi defnyddio sefydliadau'r pobloedd gorchfygedig. Dyna a wnaeth yr Arglwydd Lugard, ond fe wnaeth hefyd rywbeth llawer mwy. Flwyddyn ar ôl blwyddyn, gyda bagad o swyddogion galluog, daliodd ati i weithio allan gyfundrefn a allai weddnewid y breniniaethau dirywiol a gafodd yn Nigeria Ogleddol, a'u troi'n rhywbeth tebyg i gorfforaethau llywodraeth leol, a hynny er budd a lles yr holl bobl. A dyna, yn fyr, yw ystyr llywodraeth anuniongyrchol: ymgais i ddefnyddio a datblygu sefydliadau politicaidd sydd eisoes mewn bodolaeth, er mwyn llywodraethu pobloedd a ddarostyngwyd. Yr awdurdodau a fu yn y gorffennol yn cadw trefn a dosbarth ar faterion pob uned o'r gymdeithas frodorol oedd penaethiaid neu gynghorau'r llwyth. Os yw'r trigolion heddiw yn dal i gydnabod yr awdurdodau hyn o hyd, ac i ufuddhau iddynt, fe ddyry Llywodraeth Prydain iddynt bwerau a galluoedd (wedi eu diffinio'n fanwl) i weinyddu'r cyfreithiau, i'w dehongli a hyd yn oed i'w llunio. Fe'u cyfrifir, yn wir, yn rhannau hanfodol o beirianwaith y llywodraeth. Pan fo awdurdod brodorol sy'n dderbyniol gan y bobl, wedi ei sefydlu, y mae'n ddyletswydd ar y swyddog gweinyddol Prydeinig hyfforddi'r gweinyddwyr brodorol yn eu dyletswyddau fel llywodraethwyr eu pobl yn ôl safonau gwareiddiad. Y mae gan y swyddog gweinyddol, wrth gefn iddo, hawliau i ymyrryd—hawliau y bydd yn eu defnyddio, pan fo rhaid, i gywiro cyfeiliorni neu anghyfiawnder, ond bydd yn annog y brodorion i ddatrys cu problemau eu hunain. Gosodir y trethi gan Lywodraeth Ganolog y Diriogaeth, hynny yw, gan y Llywodraethwr Prydeinig, ond penderfynir eu maint a'u casglu gan y Trysorlysoedd Brodorol, a chaniatéir iddynt gadw cyfartaledd arbennig ohonynt—cyfartaledd sy'n amrywio o 25% i 75%—ar gyfer treuliau eu gweinyddiaeth.

Dyna'n fras y sail y gweithredir arni mewn llywodraeth anuniongyrchol. Hwyrach y barna'r mwyafrif o bobl mai hon yw'r unig gyfundrefn bosibl, achos y mae'n ymddangos ar unwaith mor gyfiawn a naturiol; y mae'n meithrin teimlad gyfrifoldeb yn y brodorion, yn rhoi cyfrwng i ynni a medr y rhai mwyaf blaenllaw eu mynegi eu hunain, ac yn gadael i bob uned mewn talaith fynd rhagddi yn ei ffordd ei hun; ac yn olaf, yn ôl ein dyletswydd foesol a'n cyfrifoldeb fel ymddiriedolwyr dros bobloedd Affrica, y mae cynrychiolwyr Prydain yno yn dysgu'r brodorion i'w llywodraethu eu hunain. Diau mai rhyw ffurf ar weinyddiaeth anuniongyrchol yw'r unig fath o lywodraeth y gellir meddwl amdani ar hyn o bryd mewn rhannau helaeth o'r ymerodraeth drefedigaethol. Ond nid yw'r ffurf hon heb ei mannau gwan, a bu beirniaid digon diffuant eu cydymdeimlad yn barod i'w dangos. Efallai mai'r feirniadaeth bwysicaf ar lywodraeth anuniongyrchol yw nad yw'n darparu digon ar gyfer creu cyfnewidiadau yn y gyfundrefn gan y bobl sydd â mwyaf o ddiddordeb ynddi, sef hynny o'r brodorion a gafodd fanteision addysg. Y mae'r gyfundrefn lwythol wedi ei glanhau o'u drygau gwaethaf; ond y mae perygl i benaethiaid brodorol droi'n swyddogion gormesol sy'n derbyn eu hawdurdod gan y pen-goruchwyliwr Prydeinig yn hytrach nac oddi wrth ddefodau ac arferion y brodorion eu hunain. Hefyd, geilw'r beirniaid sylw at yr anghysondeb sydd mewn ceisio cadw a datblygu sefydliadau politicaidd y llwythau, ac ar yr un pryd eu sefydliadau cymdeithasol ac economaidd yn cael eu tanseilio gan ddylanwad syniadau ac addysg Ewropeaidd. Y mae cymdeithas y llwythau yn newid yn gyflym; ond os meddylia'r swyddogion Prydeinig am ddisgyblu dosbarth llywodraethol o benaethiaid ar gyfer gweinyddiaeth effeithiol-os meddyliant am hynny'n unig, y mae llywodraeth anuniongyrchol yn rhwym o fferru a throi'n adweithiol. Y mae'r pwyntiau beirniadaeth hyn yn rhai pwysig; ond ar y cyfan y mae'n debyg y cytunai'r mwyafrif o bobl fod llywodraeth anuniongyrchol yn beth da cyn belled ag y mae'n mynd. I gael llwyddiant terfynol, fodd bynnag, y mae'n rhaid iddi wrth ryw drefniadau i'w datblygu ymhellach ac i sicrhau fod brodorion wedi cael addysg yn cydweithio o fewn cyfundrefn y llwyth. Y mae llywodraeth anuniongyrchol wedi ei hestyn i rannau eraill o'n hymerodraeth yn Affrica gyda chryn lwyddiant-fel dull o weinyddiaeth. Ond na foed inni anghofio y bydd ein hymerodraeth, yn y pen draw, yn ei chyfiawnhau ei hun neu beidio i'r graddau y tuedda, yn wirioneddol a chyson, i droi'r trefedigaethau yn gymdeithasau rhydd o ddynion rhydd hynny yw, i'r graddau y sicrha ryddid economaidd a diwylliannol i'r cylchoedd hynny sydd yn alluog i'w ddefnyddio, ac y datblyga'r gallu hwnnw yn y rheini nad yw eto wedi cyrraedd ei lawn dwf ynddynt, drwy eu hannog a rhoi cyfle iddynt i ymarfer â'u llywodraethu eu hunain.

III. GWEINYDDIAETH YN AFFRICA DROFANNOL

Y mae'r modd y cymhwysir llywodraeth anuniongyrchol i rai o'n trefedigaethau yn Affrica Drofannol yn arwydd inni, yn y cylch politicaidd, o fwriad Llywodraeth Prydain i weithredu fel ymddiriedolwyr dros lwydd a lles yr ymerodraeth drefedigaethol. Ond nid dyna cin hunig gyfrifoldeb. Y mae gennym, a defnyddio ymadrodd yr Arglwydd Lugard, Fandad Dwbl-yr ydym yn gyfrifol, nid yn unig i'r llwythau brodorol am eu lles a'u cysur, ond hefyd i wareiddiad am ddatblygu'n iawn adnoddau tiriogaethau'r brodorion. Gwelir holl gnewyllyn y broblem y ceisia Llyw- odraeth Prydain ymgodymu â hi, pan fo rhaid penderfynu p'run o ddau gymal y Mandad a ddylai gael y lle blaenaf. Y mae'r Llywodraeth wedi cydnabod, fel rheol, pan ddigwyddo gwrthdaro rhwng buddiannau'r brodorion ac eiddo'r Ewropeaid sydd wedi ymsefydlu yn eu tiriogaethau gyda'r pwrpas o ddatblygu eu hadnoddau, mai buddiannau'r brodorion sydd i'w hystyried gyntaf, ar yr amod nad amherir ar hawliau presennol yr ymsefydlwyr. Yn Affrica Orllewinol, Tanganyika, ac i raddau yn Uganda, y mae datblygiad llywodraeth anuniongyrchol wedi symud rhywfaint i gyfeiriad cymodi'r buddiannau hyn sydd mor groes i'w gilydd ym materion llywodraeth. Bu Kenya, ar y llaw arall, ar ôl yn hyn o beth, ac yno fe ychwanegwyd at yr anawsterau trwy gadw darn helaeth o'r ucheldiroedd yn rhanbarth neilltuedig i Ewropeaid yn unig ymsefydlu ynddi, a chan bresenoldeb cryn nifer o Indiaid. Yn Kenya, yn y rhan helaethaf o Ddeheudir Affrica, ac yn wir yn yr holl drefedigaethau sydd â'u hinsawdd yn addas i ymfudwyr o Ewrop, y broblem fwyaf dyrys y gelwir ar y weinyddiaeth ddelio â hi, ydyw ceisio cymodi buddiannau holl rannau'r boblogaeth.

Er hynny, nid yw'r gwahaniaethau ym materion llywodraeth ond mynegiant politicaidd o wrthdaro dyfnach mewn buddiannau economaidd rhwng y brodorion, ar y naill law, a'r ymfudwyr o Ewrop ar y llaw arall. Y mae'r Llywodraeth yn ymboeni fwyfwy i sicrhau cydbwysedd rhwng yr angen sydd i annog y brodorion i gynhyrchu bwyd a nwyddau ar cu cyfer hwy eu hunain yn y man a'r lle, a gwaith yr Ewropeaid yn galw am frodorion i weithio am hur, ac yn bennaf i gynhyrchu ar gyfer allforio. Y mae'r broblem yn un anodd iawn, ac y mae'n boenus o amlwg y bydd yn rhaid gwneud llawer o waith cyn byth y gellir ei datrys yn deg a chyfiawn. I ba raddau y gellir dweud ein bod wedi gwella datblygu yn ein dull o arfer y Mandad Dwbl? Cyn cynnig ateb y cwestiwn hwn y mae'n rhaid rhoi gair o rybudd. Yn y gorffennol bu Llywodraeth Prydain yn gweithredu ar yr hen egwyddor na ddylai trefedigaeth gael ond y gwasan- aethau hynny y gall fforddio eu cynnal ar ei chyllid ei hunan --cyllid sy'n deillio o drethi, ac yn arbennig o dollau. "Y mae'r egwyddor hon," meddai Mr. Malcolm Macdonald, Ysgrifennydd y Llywodraeth dros y Trefedigaethau, yn Chwefror 1940, "yn un y mae'n rhaid ei diwygio, ac y mae'r Llywodraeth yn bwriadu rhyddhau, mewn achosion teilwng a phriodol, o'r ffynonellau newydd y mae eu bryd ar eu trefnu, arian ar gyfer cynnal gwaith neu wasanaethau pwysig dros gyfnod sylweddol o flynyddoedd." Y swm y bwriada'r Llywodraeth ei ddarparu yw un yn cyrraedd, yn y man pellaf, £5,000,000 y flwyddyn am ddeng mlynedd. Gellir cael y cymorth hwn, nid yn unig i gynlluniau sy'n golygu gwario cyfalaf angenrheidiol i ddatblygu'r trefedigaethau yn yr ystyr ehangaf, ond hefyd i helpu i glirio costau o bryd i'w gilydd yn y trefedigaethau ar wasanaethau arbennig, megis amaethyddiaeth, addysg, iechyd a thai. Ac felly fe sylwn gyntaf ar yr hyn a wnaethpwyd eisoes i sicrhau trefniadau iechyd a gwasanaeth addysg i'r pobloedd brodorol o dan ein llywodraeth.

(a) Addysg

Y rhai cyntaf i sefydlu canolfannau lle y rhoddid at was- anaeth pobloedd Affrica y manteision a dducpwyd yno gan y Gorllewinwyr oedd y Cenhadon. Hwynt-hwy a sefydlodd yr ysgolion cyntaf, a sgrifennodd y llyfrau cyntaf ac a ddysgodd y bobl i'w darllen. Yn wir, nid tan yn gymharol ddiweddar—gan mwyaf yn ystod yr ugain mlynedd diwethaf—yr ymgymerodd y Llywodraeth â phroblem addysg yno. Erbyn hyn ffurfiwyd Adrannau Addysg ymhob trefedigaeth, a neilltuwyd cyfran arbennig o gyllid y drefedigaeth i ddatblygu'r trefniadau addysg. Yn 1924 penodwyd Pwyllgor Ymgynghorol, a enwyd yn ddiweddarach yn Bwyllgor Ymgynhorol ar Addysg yn y Trefedigaethau, gan Ysgrifennydd. y Llywodraeth dros y Trefedigaethau, ac y mae'r corff hwn wedi gwneud gwaith gwerthfawr drwy feddwl am egwyddorion cyffredinol y gall Llywodraethau'r gwahanol drefedigaethau eu mabwysiadu, ar ôl ystumio a newid tipyn arnynt yn ôl amgylchiadau arbennig pob trefedigaeth. Barn ddiweddaraf y Pwyllgor yw y dylai Llywodraethau'r trefedigaethau barhau i weithio drwy'r Genhadaeth, gan bwysleisio ar yr un pryd yr angen am gadw gwyliadwriaeth a rheolaeth dynnach arni, ac am welliant mawr yn yr addysg elfennol. Canys fe ddylid cofio fod gwaith y cenadaethau hyn, er cymaint yr ymroddiad sydd y tu ol iddo, yn amrywio'n fawr iawn yn ei werth a'i ansawdd. Creir anawsterau hefyd gan gystadleuaeth enwadol, gan y gwahanol safonau o dâl y gofynnir amdanynt gan genhadon Protestannaidd neu Gatholig, gan ddiffyg profiad llawer o'r athrawon, a chan y cyfartaledd uchel o bobl estron a gyflogir gan rai cymdeithasfeydd cenhadol mewn taleithiau o dan lywodraeth Prydain. Yn ychwanegol at hyn i gyd, ychydig o obaith sydd gan y Genhadaeth i gael rhagor o arian at y gwaith, ac y mae'n rhaid i'r datblygiadau newydd bron i gyd ddibynnu ar adnoddau'r Llywodraeth.

Yn y gorffennol bu'r cyfartaledd o'r cyllid a benodid i addysg yn annigonol, ac y mae yn awr angen mawr am ysgolion canol newydd tan nawdd y llywodraeth, addysg bellach i fenywod a merched, a datblygu addysg i'r bobl mewn oed. Y mae addysg y brodorion o hyd yn ei gychwyn cyntaf: nid yw cyfartaledd y plant a gaiff unrhyw fath o ysgol yn uwch nag 20 y 100 yn unrhyw un o'n trefedigaethau yn Affrica Drofannol. Ymhlith yr Affricanwyr y mae'n rhaid creu barn gyhoeddus o blaid addysg, ac ymhlith yr Ewropeaid y mae'n rhaid dileu rhagfarn yn erbyn rhoi addysg i'r Affricanwyr. Yn aml iawn, y mae rhagfarn o'r fath yn tarddu o'r ofn y bydd datblygiad yr Affricanwr yn peryglu safle'r dyn gwyn ac yn codi ei gostau cynhyrchu. Ond ni ddylid penderfynu a rheoli addysg deugain miliwn o Affricanwyr yn bennaf oll gan angen cyflogwyr Ewropeaidd am weithwyr o'u plith. Yr unig faen prawf cywir yw angen a phosibiliadau'r holl boblogaeth.

(b) Iechyd

Bydd datblygiad addysg, i raddau, yn penderfynu pa mor llwyddiannus fydd yr ymgais i wella'r gwasanaethau iechyd ac ychwanegu atynt. Rheolir bywyd y brodorion gan ofnau ac ofergoelion a gwaharddiadau, ac y mae bron yn amhosibl ennill eu hymddiriedaeth a'u cydweithrediad mewn trefniadau a chynlluniau iechyd oni chymerir gofal mawr i beidio â thramgwyddo yn erbyn eu credöau rhyfedd a'u harferion lleol. Fel y datblyga safon gyffredinol addysg, gwella'r amgylchiadau; ond y mae'r gwaith sydd eto i'w gyflawni yn aruthrol. Dywedodd Cyfarwyddwr y Gwasanaethau Iechyd yn Kenya, wrth ysgrifennu yn 1930, fod bron pob brodor o Affricanwr yn Kenya yn cael ei boeni gan ryw fath o lyngeryn cylla; yr oedd cyfartaledd uchel yn dioddef rywbryd neu'i gilydd gan falaria; dros ranbarthau helaeth yr oedd plâu a chlefydon y croen yn bethau cyffredin; mewn rhai ardaloedd ymddangosai fod y clwyf gwenerol ar gynnydd; a dodai afiechydon yr ysgyfaint dreth drom ar fywydau. Teimlir aflonyddwch cyffelyb wrth ystyried ffigurau marwolaeth plant ar enedigaeth yn holl drefedig- aethau trofannol Prydain. Mewn ychydig o fannau breint- iedig yn unig y ceir ffigur mor isel â 150 marwolaeth o bob 1,000 genedigaeth; am Nigeria yn ei chrynswth dywedir mai'r ffigur yw 300, ac am Kenya 400, er i'r ffigur cyfatebol am Brydain Fawr fod mor isel â 59. Gwnacthpwyd llawer o waith gan y Llywodraeth i sefydlu ysbytai a fferyllfeydd lle y gall y brodorion dderbyn gofal a thriniaeth feddygol; ond y mae'r arian y gallwyd ei sbario yn y gorffennol wedi bod yn hollol annigonol ar gyfer y gwaith mawr y mae'n rhaid ci gyflawni. Bydd eisiau'r arian a ddyfarnwyd yn ddiweddar gan y Llywodraeth, i ehangu'r gwasanaethau meddygol fel y cyfryw, i hyfforddi, mewn canolfannau arbennig, gan- noedd o gynorthwywyr meddygol o blith y brodorion, ac i ddarparu'r gwasanaethau cynorthwyol costus sy'n dilyn hynny, megis codi tai, torri ffosydd a sicrhau cyflenwad o ddŵr.

Y mae amgylchiadau byw cyntefig yn gwneuthur y bobl yn dueddol i ddioddef gan y llu clefydon sy'n gyffredin mewn gwledydd trofannol; ond nid oes yr un achos am iechyd gwael brodorion Affrica sy'n bwysicach na diffyg bwyd maethlon. Prif angen yr Affricanwr, yn ôl un ysgrifennwr, yw dau bryd sylweddol o fwyd y dydd a dau bar o esgidiau y flwyddyn. Rhoddai'r bwyd iddo gryfder i wrthsefyll yr heintiau, a rhoddai'r esgidiau iddo amddiffyn cyflawn rhag pla'r llyngyr sydd yn andwyo ei gylla ac yn sugno ei fywyd. Ac y mae digon o dystiolaeth fod ei ymborth ymhell o fod yn un addas a digonol. Edrydd y Cyfarwyddwr Meddygol yn Rhodesia Ddeheuol, am y flwyddyn a ddiweddai yn Nhachwedd 1936, fod tua 55 y cant o'r 175,000 Affricanwyr a weithiai ym mwyngloddiau'r drefedigaeth yn syrthio'n aberth i heintiau. Fe'n hysbysir "y gallai'r cyfartaledd fod wedi ei ostwng trwy ddognau haclach o fwyd, ac yn fwy fyth trwy gael ymborth briodol, achos y mae'n berffaith amlwg fod y rhan fwyaf o'r afiechyd ymhlith y brodorion hyn yn ganlyniad uniongyrchol lluniaeth anaddas a diffyg bwydydd amddiffynnol. Ond ymddengys nad oes unrhyw gymhelliad i roddi i'r brodor y maeth y mae ar ei gorff ei eisiau.

Paham, ynteu, na cheir y cymhelliad hwn? Beth yw'r rheswm fod yr Affricanwyr yn gorfod bod heb eu prydiau bwyd sylweddol a'u hesgidiau? Nid yw'r anghenion hyn yn rhai afresymol. Os yw cyfanwerth mewnforion ac allforion ein pedair trefedigaeth yng Ngorllewin Affrica wedi cynyddu, fel y gwyddom, gymaint naw gwaith yn ystod y deugain mlynedd diwethaf, beth yw'r rheswm na ellir diwallu anghenion mor syml ac elfennol? Daw'r cwestiwn hwn â ni wyneb yn wyneb â'r broblem o geisio cymodi'r ddwy elfen yn ein Mandad—ein dyletswydd tuag at bobloedd brodorol ein trefedigaethau a'n hymrwymiad i ddatblygu adnoddau'r tiriogaethau hynny er budd a lles gwareiddiad.

IV. BYWYD ECONOMAIDD YN AFFRICA DROFANNOL

(a) Anghenion y Dyn Du

Gellir dweud fod gan Affrica ddwy gyfundrefn economaidd, yr un Ewropeaidd a'r un frodorol. Trewir dyn ar un- waith gan y gwahaniaeth mawr sydd rhyngddynt: ar y naill law dyma'r Ewropead, a'i hymddiried yng ngwerth anturiaeth yr unigolyn, ac yn defnyddio holl offer a chelfi'r diwydiant modern; ac ar y llaw arall dyna amrywiaeth mawr. o bobloedd brodorol, y mwyafrif ohonynt o hyd yn unedau ar ffurf y llwyth, a'u bywyd ynghlwm wrth y tir, boed hynny wrth ei droi a'i drin neu ynteu wrth bori eu hanifeiliaid arno. Beth bynnag, y mae'r ddwy gyfundrefn economaidd yn gorgyffwrdd â'i gilydd yn y ffaith fod ar y brodor eisiau'r Ewropead fel marchnad i'r cnydau sydd ganddo i'w hallforio, ac ar yr Ewropead yntau eisiau llafur y brodor yn ei fwyngloddiau a'i blanhigfeydd.

Y Llywodraeth ei hun a bwysodd ar y brodorion dyfu cnydau i'w hallforio. Y mae gwasanaethau'r weinyddiaeth y mae'n rhaid i'r Llywodraeth eu darpar, a'r gwasanaethau ychwanegol mewn iechyd ac addysg y dylai eu darpar, yn costio arian: rhaid codi arian trwy drethi: ac y mae hyn, o safbwynt y brodor sy'n talu'r trethi, yn galw am gael gweddill yn y cynnyrch dros ben yr hyn a dreulir ganddo. ac am gael marchnad i'r gweddill hwnnw. Yn y gorffennol buasai pentref yn Affrica Drofannol yn fodlon ar gynhyrchu hynny o nwyddau yn unig a fai'n ddigon i'w drigolion ef ei hun. Ac felly, yr oedd yn rhaid i'r Llywodraeth annog allforio nwyddau, yn fwynau neu'n gynnyrch amaethyddol, ac er mwyn gallu trosglwyddo'r nwyddau hyn i farchnad y byd, yr oedd yn rhaid cael gwell cyfryngau a chyfleusterau i'w cludo yno. Adeiladwyd rheilffyrdd a phorthladdoedd; a chan fynd gam ymhellach, sefydlodd y Llywodraeth ymhob un o'r trefedigaethau hyn Adran Amaethyddol sy'n gwneuthur arbrofion gyda chnydau economaidd ac yn cyhoeddi propaganda dros eu codi a'u gwella. Talwyd sylw arbennig i'r cnydau hynny a fyddai sicraf o gael marchnad. allanol; ac felly, erbyn 1928, brodorion y Gold Coast ocdd y prif gynhyrchwyr coco yn y byd, ac yr oedd mwy a mwy o gnau'r ddaear, o olew'r balmwydden, ac o goco, yn dal i lifo o Nigeria i farchnadoedd Ewrop ac America. Prif ganlyniad yr egnion hyn fu gwneuthur niferoedd mawr o frodorion Affrica Drofannol yn ddibynnol, mewn mesur sy'n amrywio tipyn ond sydd ar gynnydd, ar y codi a'r gostwng dirgel ym mhrisiau marchnad y byd. I raddau helaeth iawn y mae eu hymneilltuacth economaidd wedi ei diddymu. Yn ystod y blynyddoedd y bu'r byd yn dioddef gan y dirwasgiad, o 1929 i 1932, daeth llawer ohonynt sylweddoli hynny trwy gryn dipyn o ddioddef, achos darganfuant eu bod yn derbyn llai a llai am y cnydau y telid hwy amdanynt ag arian, cnydau megis coco, coffi, cotwm a chynnyrch y palmwydd. Yr oedd y sefyllfa, wrth gwrs, yn arbennig o ddifrifol yn y rhanbarthau hynny lle yr oedd y trigolion wedi ymroi â'u holl galon i gynhyrchu cnydau i'w hallforio: yn y blynyddoedd pan oedd llwyddiant masnachol ar ei ben-llanw, cawsant elw da: ond ym mlynyddoedd y trai daeth tro sydyn ar fyd. Er 1935, megis mewn mannau eraill, bu gwelliant cyson; ond pan fydd y rhyfel presennol ar ben, dichon y daw blynyddoedd digon dielw drachefn. Braint a dyletswydd y wlad hon, fel ymddiriedolwr dros y brodorion, yw gwneud popeth yn ei gallu i'w hamddiffyn a'u gwarchod rhag effeithiau gwaethaf cwymp alaethus arall ym mhris y cynhyrchion crai ar farchnad y byd.

Yn ffodus, y mae arwyddion nad aeth gwers y gorffennol yn ofer gan ein gweinyddwyr. Yn wir, ers rhai blynyddoedd y mae Adran Amaethyddol Nigeria, er enghraifft, wedi sylweddoli'r peryglon sydd yn codi os dibynnir gormod ar farchnadoedd y byd allanol yn unig, ac wedi bod yn gwneuthur arbrofion gyda chynlluniau i wella'r cnydau bwyd brodorol. Pa rai, ynteu, yw'r anawsterau pennaf? Yn lle cyntaf, y mae'n rhaid inni sylweddoli fod amaethyddiaeth Affrica, fel rheol, yn eithafol o gyntefig, ac mewn llawer ardal y mae wedi ei seilio ar driniaeth symudol y tir. Lle y bo digonedd o dir, bydd mintai fechan o frodorion yn ymsefydlu mewn un man am dair neu bum mlynedd, yn cymryd y cwbl a allant o'r tir heb roi dim yn ôl ynddo, ac yna yn symud oddi yno i fan arall. Ac ynglŷn â chodi anifeiliaid, y pwyntiau pwysig yw'r rhain. Yn gyntaf, dros rannau helaeth o Affrica, y mae'r gwybedyn tsetse, yr hwn sy'n cludo'r hunglwyf, yn ei gwneud hi'n amhosibl codi gwartheg. Yn ail, mewn rhanbarthau cyfain, yn arbennig yn Affrica Ddeheuol ac Affrica Ddwyreiniol, perygl a rhwystr sydd ar gynnydd yw bod y pridd yn cael ei ysu a'i dreulio. Y mae'r mwyafrif o'r Affricanwyr sy'n siarad Bantu yn synied am wartheg—a hynny yn gymysg â syniad crefyddol fel bron yr unig ffurf ar gyfoeth. Gan hynny, y maent yn meddwl yn nhermau rhif yn hytrach na gwerth, ac yn awr dyma'r Dyn Gwyn yn dod ar y maes, a'r meddygon anifeiliaid yn llwyddo i wared, o un i un, y clefydon gwartheg a fuasai'n rhwystr yn y gorffennol i gynnydd mawr ym mhreiddiau da'r brodorion. Mewn llawer o ardaloedd y mae cadw gormod o stoc eisoes yn hen beth. Y mae hyn yn arwain i bori'r tir hyd at ei ddifa, a phan gollo'r pridd yr amddiffyn a gaiff gan y porfeydd a'i gorchuddia, y mae perygl iddo gael ei olchi i ffwrdd gan y glawogydd llifeiriol sydd mor nodweddiadol o'r tymor gwlyb yn y Trofannau. Ac felly mewn llawer rhanbarth—ac yn eu plith rai o rannau gorau Affrica Ddwyreiniol—y mae treulio ac ysu'r pridd eisoes yn fater difrifol iawn.

Beth, ynteu, yw'r feddyginiaeth? I wella ansawdd a safon amaethyddiaeth y brodorion, yr hyn y mae'n rhaid ei wneuthur gyntaf oll yw dyfod o hyd i ryw ddulliau eraill i roi bywyd newydd yn y tir ar ôl codi cnydau arno. O'r gwahanol ddulliau a archwiliwyd un o'r rhai mwyaf addawol yw ffarmio cymysg. Y mae ei lwyddiant, serch hynny, yn dibynnu ar yr ymdrechion a wneir i sicrhau gwaredigaeth rhag haint yn y rhanbarthau lle y ceir y gwybedyn tsetse, ac i drefnu y defnyddir gwartheg mewn ffordd fwy economaidd gan y brodorion mewn mannau eraill. Ond cyn y gall ffarmio cymysg o'r math y meddylir amdano fod yn llwyddiannus, y mae'n rhaid i'r brodorion ddysgu ymsefydlu ar y tir mewn modd mwy parhaol nag y buont yn arfer ei wneuthur yn y gorffennol. Yn awr, pe gellid cael ganddynt ymroi i godi cnydau a'u newid o flwyddyn i flwyddyn mewn trefn a fai'n taro i'r amodau lleol, byddent yn abl i sefyll yn yr un lle. O gael mwy o amrywiaeth yn eu cnydau ceid. hefyd fwy o amrywiaeth yn eu hymborth: unwaith yr ymsefydlent mewn un lle yn barhaus, gallent adeiladu cabanau gwell: a byddai'r holl bethau hyn yn cael dylanwad dymunol iawn ar eu hiechyd ac ar eu cysur a'u lles cyffredinol. Y mae popeth, wrth gwrs, yn dibynnu ar eu perswadio i dderbyn trefn addas o newid y cnydau; ac mewn trefn o'r fath byddai cnydau i'w hallforio—megis cnau'r ddaear neu gotwm yn rhan hanfodol a rheolaidd o gynllun lletach a mwy cynhwysfawr. Ar ôl blynyddoedd o ymchwil rhagarweiniol, y mae polisi ar y fath linellau eisoes ar waith mewn amryw rannau o'r Affrica Drofannol sydd dan ofal Prydain. Cyn y gellir ei gymhwyso a'i gyfaddasu i ranbarthau eang bydd yn rhaid wrth bropaganda diwyd am lawer o flynyddoedd, achos nid gwaith hawdd yw newid arferion sydd wedi gwreiddio ers canrifoedd. Ond yn y modd hwn ymddengys yn bosibl dal i gynhyrchu cymaint, a hyd yn oed fwy, o allforion amaethyddol, heb wneuthur i'r brodorion Affricanaidd ddibynnu'n gyfan gwbl ar gyfnewidiadau mympwyol marchnad y byd. Hefyd, dylai datblygiad economaidd o'r fath arwain i welliant amlwg mewn iechyd ac amodau byw yn gyffredinol. A gallai Prydain Fawr yn ddigon teg hawlio ci bod yn ymgodymu â'r cyfrifoldeb a roddwyd arni gan y Mandad Dwbl.

(b) Anghenion y Dyn Gwyn

Ym mha le bynnag a pha bryd bynnag y rhoddid Llywodraeth Prydain i reoli dros lwythau Affricanaidd, byddid. yn gosod trethi er mwyn talu treuliau'r weinyddiaeth. Ond yr oedd defnyddio arian bath yn beth na wyddid amdano yn Affrica Drofannol o gwbl cyn i'r Ewropeaid gyrraedd yno. Ac felly, er mwyn gallu talu'r trethi uniongyrchol, yn ôl cais y Llywodraeth, mewn arian parod, yr oedd dau brif lwybr yn agored i'r brodorion: yn y lle cyntaf, gallent, fel y gwelsom, dyfu cnydau i'w hallforio; yn yr ail, gallent geisio gwaith am hur a thâl yng ngwasanaeth y dyn gwyn. Y mae hyn yn gyfystyr â dweud fod gofynion y dreth, ac yn rhai ardaloedd ryw gymaint o orfodaeth, wedi bod yn gyfrifol, i raddau helaeth, yn y gorffennol am beri i bobl Affrica ymgydnabod â gorchwylion diwydiannol Ewropeaidd. Erbyn heddiw, fodd bynnag, dangosodd profiad yn Affrica fod gan drethi, onid ydynt yn ormesol, lawer llai o ddylanwad parhaol nag sydd gan siopwr y pentref. Y mae gweled mintai yn dychwelyd o weithio mewn mwynglawdd neu blanhigfa, gyda'u dillad amryliw, eu cyllyll, eu horganau ceg, a'u plancedi, yn gymhelliad i bentrefwyr eraill fynd i weithio am arian. A bydd gwŷr ieuainc, wedi blino ar gyfyngiadau bywyd eu pentref, yn chwilio am waith i ddiwallu eu dyhead am antur ac annibyniaeth, a hefyd i ennill digon o gyfoeth i dalu gwaddol am eu gwragedd neu i gael dillad i'w gwisgo eu hunain a'u teuluoedd. Ar yr un pryd fe ddylid cofio mai prif ofal a gorchwyl y rhan fwyaf o boblogaeth trefedigaethau Affrica yw cynhyrchu digon i'w cynnal eu hunain; y mae rhan arall lawer llai sy'n ymroi i gynhyrchu nwyddau ar gyfer y farchnad; ac ychydig iawn sydd ar hyn o bryd yn dibynnu'n llwyr ar weithio am hur. Ond y mae denu hyd yn oed yr ychydig hyn o blith y brodorion i weithio y tu allan i'w hardaloedd hwy eu hunain yn cael effaith digon difrifol i achosi pryder mawr i'r rhai sy'n astudio sefyllfa pethau yn Affrica.

Y mae cael llafurwyr yn symud o'r naill fan i'r llall o bryd i'w gilydd yn beth a ddigwydd bron ymhob tiriogaeth yn Affrica, ond ni theimlir canlyniadau hynny i'r un graddau ymhobman. Ceir symud i'r ffermydd ac i'r planhigfeydd cotwm, coffi, a sisal yn Affrica Ddwyreiniol, ond y mae'r man y gweithir ynddo yn aml iawn yng nghymdogaeth y rhanbarthau brodorol y daw'r llafurwyr ohonynt, ac erys y llafurwr yn ei gysylltiad â'i bobl ei hun; beth bynnag, anaml iawn y mae gorchwylion amaethyddol yn golygu cymaint o newid amgylchfyd ag a wna gwaith diwydiannol. Gweithio yn y mwyngloddiau, ac yn neilltuol yn y rheini sy'n tynnu eu gweithwyr o bellter ac yn eu rhwymo wrth gytundebau a'u ceidw o gartref am ysbeidiau hir, sy'n gyfrifol am y math hwnnw o symud llafurwyr a gaiff yr effeithiau mwyaf arwyddocaol.

Y symud amlycaf yw i'r mwyngloddiau aur a chopr yn Undeb Deheudir Affrica a Rhodesia. Amcangyfrifwyd, er enghraifft, fod y gweithwyr sydd bob blwyddyn yn gadael Swaziland (i fynd i'r Undeb, yn bennaf) yn rhyw 10,000 allan o boblogaeth o 26,000 o bobl mewn oed; o Bechuanaland yn rhyw 7,000 allan o tua 40,000; ac o Basutoland yn rhyw 60,000 allan o 120,000; ac er na ellir cyfrif pa faint of amser y maent i ffwrdd, y mae'n eglur nad yw'r rhai a gyflogir yn y mwyngloddiau yn absennol am lai na blwyddyn, a'r cyfnod y gweithir ynddo, ar gyfartaledd, yw un mis ar ddeg. Y mae Rhodesia Ogleddol hithau yn rhanbarth y daw llafurwyr ohoni; amcangyfrifwyd fod 53,462 o frodorion yn 1936 yn cael eu cyflogi y tu mewn i ffiniau'r rhanbarth, a 51.212 y tu allan iddynt. Y mae'r un broblem, ers llawer flynyddoedd, wedi bod yn achos pryder yn Nyasaland, canys yno amcangyfrifwyd fod 120,000 yn 1935 allan o boblogaeth o 750,000 o wrywod yn gweithio y tu allan i'r wlad.

Yn y tiriogaethau a enwyd uchod y gwelir amlycaf effeithiau symud llafurwyr o fan i fan (yn Uganda ac yn nhrefedigaethau Gorllewin Affrica cyfyngir y symud i dymhorau arbennig ac i bwrpas amaethyddol). Y mae'n debyg of fod yn wir fod yn y tiriogaethau hynny ardaloedd lle y mae absenoldeb y gwrywod mewn oed wedi effeithio ar y cynnydd normal yn y boblogaeth. Gellir hefyd gymryd yn ganiataol fod eu habsenoldeb mewn llawer man wedi peri fod llai o nwyddau yn cael eu cynhyrchu at gynhaliaeth. Felly, adroddodd Prif Ddirprwywr y Brodorion yn Rhodesia Ddeheuol yn 1926 fod yn y rhanbarthau neilltuedig, y cyfaddefid fod gormod o boblogaeth ynddynt, dri chwarter y tir y gellid ei drin heb ei droi o gwbl oherwydd diffyg gwŷr. Y mae'n wir fod llawer o'r gwaith amaethyddol yn cael ei wneud gan y gwragedd; ar y llaw arall, ymhob cymdeithas frodorol, y mae gan y gwryw orchwylion arbennig na ellir mo'u trosglwyddo i wragedd. Y mae'r rhain yn neilltuol of bwysig yn yr ardaloedd hynny lle y trinir y tir bron i gyd yn ôl y drefn symudol, ac y mae'n rhaid cwympo coed cyn y gellir bracnaru'r tir a hau ynddo. Yn Neheudir Affrica, yn arbennig, y mae'r ffaith fod yr aradr fwyfwy yn cymryd lle'r gaib wedi gwneuthur rhan y gwryw wrth drin y tir yn bwysicach byth. Hwyrach y gellid cyflenwi'r golled mewn cynnyrch gan yr elw a ddeilliai o'r cyflogau a enillid gan y gwŷr yn eu habsenoldeb, pe dygid cyfartaledd sylweddol o'r enillion yn ôl, ond nid yw hynny yn digwydd bob amser. Yn wir, gan mor isel yw safon y cyflogau nid oes gan y gweithwyr a à ar gerdded siawns i gronni digon o gyfalaf i adael i drefniadau economaidd hanfodol y pentref gael eu had-drefnu mewn modd i wneuthur iawn am absenoldeb y gwŷr. Y mae'n bosibl sôn yn fwy pendant am effeithiau cymdeithasol yr ymfudiad. Trawyd Comisiwn, a oedd yn archwilio amodau byw yn Affrica Ddwyreiniol, yn 1929, gan y sefyllfa ddifrifol a ddigwyddai petai cymaint o frodorion yn absennol o'r rhanbarthau neilltuedig ag i ymyrryd â pharhad y teuluoedd brodorol a'u bywyd llwythol. Hyd yn hyn ni chafwyd astudiaeth gyffredinol o'r broblem, ond y mae adroddiad Pwyllgor yn 1936 yn cynnwys tystiolaeth o awdurdod fod ymfudo o Nyasaland yn cael drwg-effaith ar fywyd y teulu ac yn ei ddadgymalu, yn arwain i lacrwydd mewn moesau, ac i anwybyddu'r defodau traddodiadol sy'n rheoli ymddygiad.

Erbyn heddiw y mae'r canlyniadau hyn yn rhai mor hawdd gosod bys arnynt ag yr hawliant fod sylw difrifol yn cael ei roi i'r cwestiwn i ba raddau y mae'n bosibl eu rhwystro. Gellir gofyn yn burion onid yw amgylchiadau yn Affrica yn cyfiawnhau gwneuthur dewis pwrpasol rhwng cefnogi cynnyrch nwyddau brodorol ac ehangu anturiaeth ddiwydiannol. Y mae cwestiwn o'r fath yn rhy fawr i ym- drin ag ef yma; ond gellir awgrymu nad yw'r ddwy ffordd o ddatblygiad o anghenraid yn rhedeg yn groes i'w gilydd. I'r gwrthwyneb, cred sy'n magu mwy a mwy o nerth yw fod datblygu trin y tir gan y brodorion ar gyfer eu hanghenion eu hunain yn help sylweddol i ffurfio llu o weithwyr mwy effeithiol, i ddwyn sefydlogrwydd a chadernid i fywyd teuluol y brodorion, i sicrhau iechyd, a thrwy hynny i beri cynnydd yn y boblogaeth. Yn wir, fe gaiff cymdeithas frodorol a fo'n llwyddiannus ac yn parhau i ddatblygu, a'i hanghenion yn cynyddu, ffynhonnell incwm newydd a derbyniol wrth gael cyfle i ennill cyflog dan amgylchiadau priodol. Ar yr un pryd, er gorfod derbyn fel pethau anochel lawer o'r hyn sy'n codi oddi wrth y galw am lafurwyr diwydiannol, y mae angen mawr am bolisi i geisio lliniaru ei ganlyniadau drwy benderfynu i ba raddau y dylid tynnu. gweithwyr o ardaloedd arbennig, a thrwy wella amodau cyffredinol byw yn y rhanbarthau a amddifedir ohonynt. Y mae'r ail beth mewn golwg yn egwyddor ym mholisi Prydain sydd wedi ei chydnabod fwyfwy yn ymarferol, er mai ychydig o sylw a roddwyd i'r cyntaf. Yn wir, ac ystyried galwadau trwm y trethi, a bod mwy a mwy o ofyn am nwyddau Ewropeaidd, bydd yn rhaid diwygio llawer o bethau cyn y gellir datrys y broblem yn llwyr. Dylid nid yn unig ostwng y trethi mewn rhanbarthau anghysbell, ond hefyd ddarparu moddion eraill i gael cyflog mewn arian parod. Gellir gwneud yr ail beth naill ai drwy gefnogi cynhyrchu gan y brodorion eu hunain ai ynteu drwy sefydlu planhigfeydd yn agos i'r ardaloedd lle triga'r llwythau. Dylid cofio, serch hynny, na all y feddyginiaeth olaf hon fod yn effeithiol ond ar yr amod nad yw'n golygu lleihau maint y tir y gellir ei gadw at gynnal y brodorion. Yn Affrica Orllewinol rhoddir prydlesau i Ewropeaid at fasnachu neu at fwyngloddiau; a siarad yn gyffredinol, cadwyd trefn a rheolaeth weddol dda ar y dylanwadau economaidd Ewropeaidd, a'r bwriad yw eu gwneuthur yn ddarostyngedig i fuddiannau'r gymdeithas frodorol, a chadw'r hyn a gynhyrchir gan y brodorion fel y brif sail y gellir codi cyfundrefn economaidd arni. Yn anffodus, diystyrwyd yr egwyddor hon yn llwyr yn Affrica Ddeheuol ac Affrica Ddwyreiniol. Hyn yn bennaf dim sydd i gyfrif am yr anhrefn a'r terfysg sydd yn bygwth y gymdeithas frodorol yn y parthau hynny. Y mae'n ofidus meddwl fod pethau wedi datblygu yno fel gwnaethant er bod gan yr ymfudwyr a'r cyfarwyddwyr Prydeinig holl hanes India'r Gorllewin i'w tywys. Yno, yn yr hynaf oll o drefedigaethau Prydain, y mae twf proletariat heb dir wedi dwyn yn ei sgîl broblemau aruthrol nad oes. modd, ysywaeth, inni ymdrin â hwy mewn pamffled bychan fel hwn.

V. PROBLEM Y TREFEDIGAETHAU

Cymerasom y rhan fwyaf o'n gofod i sôn am rai o'r amodau byw yn ein trefedigaethau yn Affrica Drofannol. Prin y cyffyrddasom o gwbl â'r problemau sy'n wynebu gweinyddwyr Prydeinig mewn trefedigaethau eraill-problem y minteioedd niferus o Seineaid a ymsefydlodd ym Malaya; y frwydr i ddileu heintiau ac ofergoclion ymhlith brodorion ynysoedd y Pasiffic; yr anawsterau a oedd yn gynhenid yn yr ymgais gyntaf at hunan—lywodraeth yn Ceylon; ein perthynas â Seineaid a Japaniaid fel canlyniad i'n meddiant o Hong Kong; pwysigrwydd strategol caerau'r llynges, megis Gibraltar a Malta, ychwanegir yn ddirfawr at eu pwysigrwydd gan y rhyfel presennol—heb sôn am y ddyletswydd drom o geisio cadw'r ddysgl yn wastad rhwng yr Iddew a'r Arab ym Mhalesteina. Y mae'r holl gwestiynau yn haeddu'r sylw mwyaf gofalus; ond wrth ddewis problemau i'w hystyried yn fanylach yn y pamffled hwn, nid yn fympwyol hollol y gweithredwyd. Ymdriniwyd â chyflwr pethau yn Affrica Drofannol nid yn unig am fod yn agos i 80% (yn ôl arwynebedd y tir) o'r ymerodraeth drefedigaethol ar gyfandir Affrica, ond hefyd am mai'r trefedigaethau hynny, gan mwyaf, y bu dynion yn meddwl amdanynt pan fu Pwerau "anfodlon" Ewrop yn traethu eu hawliau, yn ystod y blynyddoedd diweddar, i gael rhan helaethach o drefedigaethau. Y mae'n rhaid edrych ar broblem trosglwyddo trefedigaethau yn erbyn cefndir terfysg economaidd ac ansefydlogrwydd cymdeithasol a greodd ofnau ymhob gwlad. Gyrrwyd llywodraethau i geisio sicrhau hunan-ddigonoldeb economaidd, i amddiffyn eu diwydiannau eu hunain a'u cyflenwad o ddefnyddiau crai ar draul eiddo rhai eraill. Ac er na allodd eu hymerodraethau achub Prydain Fawr a Ffrainc o boenau dirwasgiad economaidd, bu eu meddiannau eang yn ddigon i greu eiddigedd yn yr Almaen, yr Eidal a Japan. Y mae'r Pwerau "anfodlon" hyn yn dadlau y dylid rhannu'r trefedigaethau o newydd, ar sail tri phwynt. Yn y lle cyntaf, cenfigen y Pwerau "anfodlon," ond mewn byd hapusach hwyrach y gall ddiddymu gwirionedd rhai o'u cwynion. Pa fodd bynnag, boed inni bob amser gofio ein bod, yn y lle cyntaf a blaenaf, yn ymddiriedolwyr dros les y pobloedd brodorol. Ni all yr un wlad sy'n ymladd i achub Ewrop o anghyfiawnder a cham fforddio i ddioddef anghyfiawnder a cham yn Affrica Drofannol, nac yn unrhyw ran arall o'i hymerodraeth drefedigaethol. Gan hynny, y mae'n hanfodol angenrheidiol ein bod yn gallu cyfiawnhau ein dull o lywodraethu'r trefedigaethau gerbron y byd, gerbron y pobloedd darostyngedig, a cherbron ein cydwybod ni ein hunain.

Argraffwyd yng Ngwasg Gee

COLEG HARLECH

COLEG PRESWYL HARLECH AR GYFER
ADDYSG POBL MEWN OED

I. CYRSIAU BLWYDDYN

Y mae'r Coleg yn agored i fyfyrwyr a fynychodd y dosbarthiadau allanol a gynhelir gan y Brifysgol, Awdurdodau Addysg, Undeb Addysg y Gweithwyr, a chymdeithasau cyffelyb. Gall myfyrwyr ddewis o'r pynciau canlynol: Athroniaeth, Economeg, Gwyddor Gwleidyddiaeth, Llenyddiaeth Gymraeg a Saesneg, Hanes, Seicoleg.

2. YSGOLION HAF (a) Gorffennaf 13-27. Ar gyfer arweinwyr. mudiadau'r ifanc. Rhoddir cyrsiau ar. Seicoleg yr Ifanc, Mudiadau Cymdeithasol y Dydd a chyrsiau eraill mewn Ymarfer Corfforol, Cerddoriaeth, y Ddrama a'r Crefftau.

(b) Gorffennaf 27-Awst 23. Ar gyfer myfyrwyr dosbarthiadau allanol y Brifysgol, W.E.A., Cyngor Cenedlaethol Cerdd, &c. Bydd y cyrsiau yn ymdrin â'r prif bynciau a astudir yn y dosbarthiadau hyn.

i uchod gan y Coleg a chyfeirier ceisiadau at

Y Warden, COLEG HARLECH,

HARLECH, MEIRION.

Teleffon, Harlech 16.