Y Wers Olaf/Gwin Y Parchedig Dad Gregori

← Y Ferch o Arles

Y Wers Olaf gan Alphonse Daudet wedi'i gyfieithu gan Elizabeth Mary Jones (Moelona)

→

GWIN Y PARCHEDIG DAD GREGORI.

"YFWCH hwn, ffrind, a gadewch i mi glywed eich barn am dano."

A phob yn ddiferyn, gyda gofal manwl marsiandwr yn cyfri perlau, arllwysodd offeiriad Graveson i mi lymaid bychan o hylif gwyrdd-euraid, poeth, nwyfus, hyfryd. Teimlwn fel petai heulwen o'm mewn.

"Dyma win y Tad Gregori, llawenydd a iechyd ein Profens," ebe'r gŵr da wrthyf gyda gwên fuddugoliaethus. Gwneir ef ym mynachty Premontres,—pum milltir o'ch melin chwi. Onid yw hwn gystal â gwinoedd goreu'r byd? A beth pe gwyddech pa fath hanes digrif sydd i'r trwyth yma. Gwrandewch ynte."

Felly, yn ddigon diniwed a difeddwl-ddrwg, yn ystafell ginio tŷ'r offeiriad-oedd mor onest a thawel gyda'i" Ffordd y Groes" mewn darluniau bychain, a'r llenni prydferth wedi eu startsio fel crysau gwynion, dechreuodd yr offeiriad stori fechan sydd dipyn yn ysgafn ac amharchus, ar ddull un o storiau Erasmus neu Asŵsi. *** Ugain mlynedd yn ol, yr oedd Tadau Premontres, neu yn hytrach y Tadau Gwynion fel y gelwid hwy gan y Profensiaid, wedi syrthio ar amseroedd drwg. Pe gwelsech eu tŷ ar yr adeg hon, parasai boen i chwi.

Yr oedd y mur mawr, a'r Tŵr hynafol yn mynd yn ddarnau. O gylch yr eglwys ymhobman tyfai porfa, yr oedd y colofnau bychain yn torri a'r seintiau cerrig yn malurio yn eu cornelau. Dim un ffenestr yn gyfan, dim un drws yn dal. Ar y closydd, yn y capelau, chwythai gwynt Rhôn fel yng Nghamarg, gan ddiffoddi'r canhwyllau, torri plwm y ffenestri, a hyrddio dwfr y bendithfeydd. Eithr y pruddaf o'r cwbl oedd clochty'r eglwys, yn ddistaw megis colomendy gwag, a'r Tadau, o ddiffyg arian i brynu cloch, yn gorfod galw i'r gwasanaeth boreol gyda chliciau wedi eu gwneuthur o bren almon.

Druain a'r Tadau Gwynion! Gwelaf hwy yn awr, yng ngorymdaith yr Wyl Fawr, yn cerdded yn brudd yn eu dillad clytiog, yn welw a theneu o fyw ar ffrwythau, ac ar eu hol, yr abad, yn cerdded yn ben-isel, yn gas ganddo ddangos i'r haul ei groes ddiaddurn a'i benwisg o liain gwyn wedi ei fwyta gan bryfed. Wylai gwragedd y lle o dosturi yn y rhengoedd, a sisial-chwerthin a wnai'r gwŷr corffol a gariai'r faner, gan gyfeirio at y myneich druain:

"Mae'r bechgyn llawen yn teneuo wrth fyw gyda'i gilydd."

Y ffaith oedd bod y Tadau Gwynion anffodus eu hunain wedi dechreu ymholi onid gwell a fyddai iddynt gymryd eu taith dros y byd, a chwilio porfa bob un drosto'i hun.

Yna, un dydd pan drinid y mater hwn mewn cyfarfod, hysbyswyd y prior fod y brawd Gregori yn dymuno ei glywed gan y cyngor. Y brawd Gregori a ofalai am wartheg y mynachty; hynny yw, treuliai ei ddyddiau i grwydro o glôs i glôs gan yrru o'i flaen ddwy fuwch deneu a geisiai eu porfa rhwng agennau'r llawr cerrig. Ac yntau wedi ei fagu gan hen ferch hanner call o ardal arall, a elwid yn gyffredin Modryb Begon, a'i ddwyn wedyn at y myneich, ni ddysgasai'r dyn druan erioed ddim ond gyrru ei wartheg ac adrodd ei bader; dywedai honno hefyd yn ei dafodiaith ei hun, oherwydd yr oedd ei ymennydd yn galed, a'i feddwl mor finiog a dagr o blwm. Yr oedd hefyd yn Gristion selog, er ychydig yn freuddwydiol, yn hapus o dan gerydd, ac yn ei ddisgyblu ei hun gydag argyhoeddiad cryf, a dyna freichiau!

Pan welwyd ef yn dod i mewn i ystafell y cyfarfod, yn wirion a hurt, yn moesgyfarch y cwmni gan lusgo'i goes, chwarddodd pawb,—y prior, y canoniaid a'r trysorydd. Dyna'r effaith a gai bob amser pa le bynnag yr ai, gyda'i wyneb llwyd siriol a'r farf gudyn gafr, a'i lygaid diniwed, ond ni hidiai'r brawd Gregori ddim am hynny.

"Barchedigion," meddai mewn tôn ddigrif, gan droi a throi ei gadwyn o gerrig olewydd, "mae'n ddigon gwir mai llestri gweigion sydd yn gwneuthur y sŵn goreu. A gredech chwi fy mod i, gan waghau fy mhen druan, oedd eisoes mor wag, wedi cael gafael ar gynllun a'n tyn ni oll allan o'n trybini. Dyma'r sut. Chwi adwaenech Modryb Begon, y fenyw ragorol a ofalai am danaf pan oeddwn fychan. (Duw gadwo'i henaid, y greadures! 'Roedd hi'n arfer canu hen ganeuon digon isel pan fyddai wedi yfed.) Dywedaf wrthych ynte, Barchedigion, fod Modryb Begon yn ystod ei bywyd yn adnabod llysiau'r mynyddoedd cystal a gwell nag unrhyw hen aderyn o Gorsica. A thua diwedd ei hoes, yr oedd wedi llwyddo i wneuthur trwyth digymar o gymysgu pump neu chwe math o lysiau a gasglem gyda'n gilydd ar y mynyddoedd. Mae blynyddoedd lawer oddiar hynny, ond credaf gyda help Sant Awstin a chaniatad ein Tad abad, y medrwn, o chwilio'n ddyfal, ail-ddarganfod cyfansoddiad y trwyth rhyfedd hwn. Ni byddai rhagor gennym i'w wneuthur ond ei roi mewn poteli a'i werthu dipyn yn ddrud. Yn y modd hwn medrai ein cyfundeb ymgyfoethogi'n raddol, fel y gwnaeth ein brodyr mewn rhai lleoedd eraill."

Ni chafodd amser i orffen. Yr oedd y prior yn barod i syrthio ar ei wddf. Mynnai y canoniaid ysgwyd llaw ag ef. Y trysorydd, yn fwy ei gyffro na'r un o'r lleill, a gusanai'n barchus ymyl garpiog ei wisg. Yna aeth pob un yn ol i'w gadair i ystyried, a'r awr honno, penderfynodd y cyfarfod fod gofal y gwartheg i'w osod ar frawd arall, er mwyn i'r brawd Gregori gael ei feddwl a'i holl amser yn llwyr at baratoi ei drwyth. *** Pa fodd y medrodd y brawd da atgofio cyfarwyddyd Modryb Begon? Gyda pha ymdrechion? Pa faint o golli cwsg? Nis dywed hanes. Beth bynnag, hyn sydd sicr,-ymhen chwe mis yr oedd gwin y Tadau Gwynion eisoes yn boblogaidd iawn. Trwy'r holl sir i gyd, trwy ardaloedd Arles, nid oedd ffermdy na cheid yn ei seler, rhwng y poteli gwin a'r poteli olewydd wedi eu piclo, gostrel fechan o bridd coch, wedi ei selio ag arfbais Profens, gyda mynach mewn perlewyg ar label arian. Oherwydd y gwerthu oedd ar y gwin, ymgyfoethogodd tŷ Premontres yn dra chyflym. Ail-godwyd y Tŵr mawr. Cafodd y prior benwisg newydd, a'r eglwys ffenestri lliwiedig prydferth, ac yn y clochty hardd, un bore Pasg, clywid cymanfa o glychau mawrion a bychain yn tiwnio ac yn canu mewn llawn hwyl.

Am y brawd Gregori—y brawd hwnnw druan oedd â'i hurtrwydd yn destun chwerthin gan bawb—ni feddyliai neb am ei wawdio mwyach. Nid adweinid bellach ond y Parchedig Dad Gregori,—dyn â phen arno, ac o wybodaeth "I mi y maent yn ddyledus am hyn oll," meddai'r Tad wrtho'i hun, a phob tro y deuai'r meddwl hwn ato ymchwyddai gan falchter.

Cafodd y dyn druan ei gosbi'n drwm am hyn. Cewch weld. *** Un noson, yn ystod y gwasanaeth, daeth i mewn i'r eglwys yn gynhyrfus anghyffredin, yn goch, ar golli ei anadl, ei benwisg ar dro, ac mor ffwdanus ag iddo wrth gymryd o'r dwfr santaidd, wlychu ei lawes hyd y penelin. Credid ar y dechreu mai wedi gwylltu yr oedd oherwydd cyrraedd yn hwyr, ond pan welwyd ef yn ymgrymu'n addolgar i'r organ ac i'r galeri yn lle i'r brif allor, yn rhedeg fel y gwynt ar draws yr eglwys, yn crwydro yn y côr am bum munud cyn cael o hyd i'w le, yna wedi eistedd yn gwyro i'r dde a'r aswy gan wenu'n or-lawen, clywid murmur o syndod drwy'r lle. Sibrydid o lyfr gweddi i lyfr gweddi: "Beth sydd ar y Tad Gregori? Beth sydd ar y Tad Gregori?

Dwy waith y gadawodd y prior i'w groes syrthio ar y llechi yn ei dymer i orchymyn distawrwydd. Obry ym mhen pellaf y côr ai y Salmau ymlaen o hyd, ond gwan oedd yr atebion.

Yn sydyn, ar ganol un Salm dacw'r Tad Gregori yn gorwedd yn ol yn ei gadair, ac yn canu mewn llais uchel:

Ym Mharis y mae Tad Gwyn,

Tra la la, tra la la.

Cododd pawb mewn braw a syndod. Gwaeddodd rhywun:

"I mi y maent yn ddyledus am hyn oll," meddai'r Tad wrtho'i hun, a phob tro y deuai'r meddwl hwn ato ymchwyddai gan falchter.

Cafodd y dyn druan ei gosbi'n drwm am hyn. Cewch weld. *** Un noson, yn ystod y gwasanaeth, daeth i mewn i'r eglwys yn gynhyrfus anghyffredin, yn goch, ar golli ei anadl, ei benwisg ar dro, ac mor ffwdanus ag iddo wrth gymryd o'r dwfr santaidd, wlychu ei lawes hyd y penelin. Credid ar y dechreu mai wedi gwylltu yr oedd oherwydd cyrraedd yn hwyr, ond pan welwyd ef yn ymgrymu'n addolgar i'r organ ac i'r galeri yn lle i'r brif allor, yn rhedeg fel y gwynt ar draws yr eglwys, yn crwydro yn y côr am bum munud cyn cael o hyd i'w le, yna wedi eistedd yn gwyro i'r dde a'r aswy gan wenu'n or-lawen, clywid murmur o syndod drwy'r lle. Sibrydid o lyfr gweddi i lyfr gweddi: "Beth sydd ar y Tad Gregori? Beth sydd ar y Tad Gregori?

Dwy waith y gadawodd y prior i'w groes syrthio ar y llechi yn ei dymer i orchymyn distawrwydd. Obry ym mhen pellaf y côr ai y Salmau ymlaen o hyd, ond gwan oedd yr atebion.

Yn sydyn, ar ganol un Salm dacw'r Tad Gregori yn gorwedd yn ol yn ei gadair, ac yn canu mewn llais uchel:

Ym Mharis y mae Tad Gwyn,
Tra la la, tra la la.

Cododd pawb mewn braw a syndod. Gwaeddodd rhywun:

"Ewch ag ef allan. Mae wedi colli arno'i hun."

Gwnaeth y canoniaid arwydd y Groes. Ymdrechodd y prior gael trefn unwaith yn rhagor. Ond ni welai'r Tad Gregori ddim, ni chlywai ddim, a gorfu i ddau fynach corffol ei lusgo allan drwy ddrws bychan y côr, ac yntau yn gwingo fel un ynfyd ac yn parhau i ganu yn uwch nag erioed:

Tra la la, tra la la.

*** Trannoeth, y bore bach, yr oedd y dyn druan ar ei liniau yn ystafell ddirgel y prior, yn gwneuthur ei gyffes gydag afonydd o ddagrau.

"Y gwin, syr, y gwin a'm twyllodd," eb ef, gan daro'i ddwyfron.

Ac o'i weld mor ofidus ac mor edifeiriol, yr oedd y prior caredig ei hun yn barod i wylo.

Dewch, dewch, Dad Gregori, ymdawelwch! Fe ddiflanna hyn fel y gwlith o flaen yr haul. Wedi'r cyfan, ni fu'r drwg yn gymaint ag y tybiwch. Y gân oedd dipyn yn—hm! hm! Beth bynnag, hyderwn na chlywodd y newydd-ddyfodiaid mo honi. Yn awr, gadewch weld,—dywedwch i mi sut y digwyddodd y peth i chwi. Wrth brofi'r trwyth, onide? Eich llaw, efallai, wedi bod dipyn yn rhy drwm. Ie, ie, 'rwy'n deall. Fel y brawd arall hwnnw a ddyfeisiodd y pylor, aethoch yn aberth i'ch dyfais. Dywedwch yn awr, ynte, fy ffrind, a oes raid i chwi dreio arnoch eich hunan y trwyth rhyfedd hwn?

"Yn anffodus, oes, syr. O'i brofi y gwn nerth a gradd yr alcohol. Ond ar y diwedd, er mwyn gwybod ei flas i'r genau, ni chymraf ond diferyn ar flaen fy nhafod."

"O, da iawn. Ond dywedwch eto,—pan brofwch y gwin fel hyn o raid, a ydych yn ei gael yn dda? A ydych yn ei hoffi?"

"Ydwyf, ysywaeth, syr," ebe'r truan, gan wrido. "Er ys dwy noson bellach 'rwyf wedi cael y fath flas hyfryd arno! Y diafol sydd yn chware'r tric hwn â mi, rwy'n siwr. Ac yr wyf wedi penderfynu peidio â chymryd dim o hyn allan ond diferyn i brofi ei nerth ar y dechreu. 'Does dim i'w wneuthur os na fydd y gwin mor rhagorol, os na fydd yn perlio cymaint—"

"Gochelwch hynny," ebe'r prior yn wyllt ar ei draws. "Rhaid gofalu peidio ag anfodloni'r cwsmeriaid. Y cwbl sydd gennych i'w wneuthur yn awr, a chwithau wedi gweld y perigl, yw gwylio arnoch eich hun. Gadewch weld, pa faint sydd eisiau i chwi ei gymryd er mwyn ei brofi? Pymtheg neu ugain defnyn? Dywedwn ugain defnyn. Bydd y diafol yn gyfrwys iawn os deil chwi ag ugain defnyn. Hefyd, rhag digwydd damwain eto, caniatâf i chwi beidio â dod i'r eglwys o hyn allan. Cewch adrodd y gwasanaeth hwyrol yn y ddistyllfa. Ac yn awr, ewch mewn heddwch, Barchedig, ac uwchlaw pob dim, cyfrifwch y defnynnau."

Eithr yn ofer y cyfrifai'r Parchedig y defnynnau. Y diafol a'i daliai, ac nis gollyngai mwyach.

Dyna wasanaeth rhyfedd a glywai y ddistyllfa!

Yn ystod y dydd, ai popeth ymlaen yn iawn. Yr oedd y Tad yn dawel ddigon. Paratoai ei lestri, ei fesurau 15 gwahanai ei lysiau yn ofalus,—llysiau Profens i gyd, rhai pêr, llwyd, danheddog, yn orlawn o bersawr a heulwen. Ond yn yr hwyr pan fyddai'r llysiau'n wlych, a'r trwyth yn cynhesu yn y llestri copr mawr, dechreuai merthyrdod y dyn, druan.

"Dau ar bymtheg, deunaw, pedwar ar bymtheg, ugain!" Syrthiai'r diferynnau o'r bibell i'r gwydryn coch. Llyncai'r Tad yr ugain hynny ar un dracht, bron heb eu mwynhau. Yr unfed ar hugain a barai wanc arno. O'r unfed diferyn ar hugain yma! Yna, er mwyn dianc rhag y demtasiwn ai i benlinio i ben draw'r ystafell ac ymsuddai mewn paderau. Ond o'r trwyth cynnes, esgynnai awelig fechan, beraroglus, a cherddai o'i gylch, ac o'i fodd neu o'i anfodd hudai ef yn ol tuag at y llestri. Yr oedd y trwyth yn wyrdd-euraid prydferth. Gan blygu uwch ei ben, ei ffroenau yn agored, troai'r Tad ef yn gynnil â'r bibell risial, ac yn y sêr disglair a nofiai ar wyneb yr hylif gwyrdd dychmygai weld llygaid Modryb Begon yn chwerthin ac yn wincio wrth edrych arno.

"Un diferyn eto, ynte!"

Ac o ddiferyn i ddiferyn, gorffennai'r truan â'i gwpan yn llawn hyd yr ymylon. Yna ymollyngai yn ddiymadferth ar gadair freichiau, ac â'i lygaid yn hanner cau, archwaethai ei bechod bob yn ddracht gan sibrwd wrtho'i hun gyda rhyw euogrwydd per-lewygol:

"O, 'rwy'n fy namnio fy hun! Rwy'n fy namnio fy hun!

Gwaeth na'r cwbl, cai ar waelod y trwyth dieflig hwn, na wn i drwy ba ddewiniaeth, bob un o hen ganeuon llygredig Modryb Begon:

Tair hen wreigan fechan
Ryw ddydd a wnaethant wledd,

neu

Merch y ffermwr Andre
A aeth ei hun i'r coed.

a phob amser y gân enwog am " y Tadau Gwyn, Tra la la.”

Dychmygwch ei gyffro fore trannoeth, pan ddywedai y rhai a gysgai yn y gell nesaf ato, gyda gwên faleisus,—Ho! Ho! y Tad Gregori. Roeddech chi'n llawen iawn neithiwr wrth fynd i'ch gwely."

Yna dagrau, anobaith, ac ympryd, sachliain, a disgyblaeth. Eithr ni thyciai dim yn erbyn diafl y trwyth, a phob nos, ar yr un awr, meddiennid y dyn o'r newydd. *** Yn ystod yr amser hwn dylifai'r archebion i'r abaty. Deuent o Nimes, o Aix, o Avignon, ac o Marseilles. Bob yn dipyn, cymerai'r abaty wedd fasnachol. Yr oedd yno frodyr at bacio, brodyr at labelu, brodyr at y cyfrifon, eraill at y cludo; oherwydd un peth a'r llall ni chenid y gloch yn rheolaidd iawn i alw pobl i'r gwasanaeth Dwyfol, ond nid oedd pobl y wlad lawer ar eu colled, gallaf eich sicrhau.

Yna, un bore Sul braf, tra darllenai'r trysorydd gyfrifon diwedd y flwyddyn i gyfarfod llawn, a'r canoniaid duwiol yn gwrando, eu llygaid yn disgleirio a gwên ar eu hwynebau, wele'r Tad Gregori yn rhuthro i ganol y cynhulliad gan weiddi:

"Mae ar ben! Wnaf i ddim ohono eto! Dewch â'm gwartheg yn ol i mi!

"Beth sy'n bod, y Tad Gregori?" gofynnai'r Prior, yn gwybod yn ei galon beth oedd ar ddyfod.

Beth sy'n bod, syr? Hyn sy'n bod, fy mod i'n paratoi i mi fy hun dragwyddoldeb o dân a brwmstan. Rwy'n yfed, rwy'n yfed fel ffŵl . . .

Ond mi a ddywedais wrthych am gyfrif y diferynnau." "Ha! ie, cyfrif y diferynnau! Wrth gwpaneidiau y mae'n rhaid cyfrif nawr! Ie, Barchedigion, 'rwyf wedi dod i hyn! Tair costrelaid bob nos! Chwi wyddoch yn iawn na all hyn ddim mynd ymlaen. Felly ceisiwch y neb a fynnoch i wneuthur y trwyth. Llosged tân Duw fi os ymgymeraf â'r gwaith eto!'

Nid oedd neb yn chwerthin yn awr.

"Ond chwi a'n dinistriwch," llefai'r trysorydd, gan ysgwyd ei lyfr mawr, .

"Ai gwell a fyddai gennych i mi fy namnio fy hun?" Yna cododd y Prior ar ei draed.

"Barchedigion," eb ef, gan estyn allan ei law wen, luniaidd, â'r fodrwy swyddogol yn disgleirio arni, ffordd i ddod allan o'r anhawster. Yn yr hwyr, onide, fy mab annwyl, y temtir chwi gan y diafol?

Ie, syr, yn ddi-ffael bob nos. Ac yn awr, pan welaf y nos yn dod, os caf ei ddywedyd, syr, mae'r chwys yn torri allan drosof, fel asyn y gŵr hwnnw pan welai'r cyfrwy'n dod."

"O wel, ymdawelwch! O hyn allan bob nos, yn ystod y gwasanaeth, ni a adroddwn ar eich rhan chwi weddi Sant Awstin, sydd yn rhoi gollyngdod llawn. Yna, pa beth bynnag a ddigwydd, chwi a fyddwch dan gysgod. Mae yn golygu maddeuant yn ystod y pechod."

O! da iawn! diolch ynte, fy arglwydd brior!"

A heb holi ychwaneg yn ei gylch, dychwelodd y Tad Gregori at ei gwpanau, mor ysgafn ei galon a'r ehedydd. O hynny allan bob nos, ar ddiwedd gwasanaeth olaf y dydd, byth nid anghofiai'r offeiriad ddywedyd:

Gweddïwn dros ein hannwyl frawd, y Tad Gregori, sydd yn aberthu ei enaid er mwyn y bobl. Gwrando ni, O Dduw!"

A thra oedd y dyrfa fechan yn eu gwisgoedd gwynion ar eu gliniau yng ngoleu egwan yr eglwys, a sŵn y weddi yn ehedeg drostynt gan dyner ysgwyd fel awel uwch yr eira, obry, ym mhen pellaf y mynachty, tu ol i ffenestr oleu, liwiedig y ddistyllfa, clywid y Tad Gregori yn canu nerth ei ben:

Ym Mharis y mae Tad Gwyn,
Tra la la, tra la la;
Ym Mharis y mae Tad Gwyn
Yn dawnsio gyda'r merched
Ar hyd y gerddi tlws,
Tra la la, tra la la.

Yna arhosai'r truan mewn braw,—"Trugaredd! beth pe bai rhywun yn fy nghlywed?"

THE EDUCATIONAL PUBLISHING CO., LTD.,
CARDIFF AND LONDON.