Y Wers Olaf/Y Ddau Dafarn
| ← Y Sêr | Y Wers Olaf gan Alphonse Daudet wedi'i gyfieithu gan Elizabeth Mary Jones (Moelona) |
Yr Afr Fach Wen → |
Y DDAU DAFARN.
DYCHWELYD O Nimes yr oeddwn, ar brynhawn o Orffennaf. Yr oedd y gwres yn llethol. Ymestynnai'r ffordd wen, boeth, lychlyd, rhwng y planigfeydd olewydd a deri ieuainc, o dan haul mawr fel darn arian pŵl a lanwai'r holl nen. Dim mymryn o gysgod, dim awel o wynt. Dim ond dawns y tês a gwich-ganu ceiliogod y rhedyn, cerddoriaeth ynfyd, fyddarol, wyllt, fel pe bai yn llais i'r cynnwrf tanbaid. Cerddwn drwy le unig er ys dwy awr, yna, gwelwn yn sydyn o'm blaen nifer o dai gwynion yn dod i'r golwg drwy lwch yr heol. Ylle a elwid yn Arhosfa Sant Finsent oedd,—pump neu chwe ffermdy, ysguboriau hir dan nennau cochion, llyn heb ddwfr ynddo ynghanol clwstwr o goed ffigys dilewyrch, ac ym mhen draw'r pentref, dau dafarn mawr yn edrych i wynebau ei gilydd o bob tu i'r heol.
Yr oedd rhywbeth yn darawiadol yn agosrwydd y ddau dafarn hyn. Ar un ochr, adeilad newydd, mawr, yn llawn bywyd a mynd, yr holl ddrysau'n agored, y Van wedi aros o'i flaen, y ceffylau yn mygu a'u hoffer yn cael eu tynnu oddiarnynt, teithwyr wedi disgyn yn yfed yn frysiog ar y ffordd yng nghysgod byr y muriau, y clôs yn llawn mulod a cherbydau; y gyrwyr yn gorweddian yn y tai maes gan ddisgwyl am eu gwydraid. Oddi mewn, llefau, rhegfeydd, sŵn dyrnau yn taro'r byrddau, clic y gwydrau, sŵn chwarae biliards, cyrc y poteli lemwnêd yn neidio allan, ac uwchlaw'r terfysg hwn i gyd llais llon, soniarus, yn canu nes gwneuthur i'r ffenestri siglo:
Yr eneth fach ddel
A gododd yn fore;
Aeth i lan y môr
A'i harian bob dime.
Distaw a gwrthodedig yr olwg oedd y tafarn gyferbyn. Porfa o flaen y drws, tyllau yn y ffenestri, uwchben y drws cangen o fanadl gwyw yn hongian fel hen bluen fawr, grisiau'r trothwy yn cael eu dal i fyny â cherrig o'r heol. Y cwbl mor dlodaidd, mor druenus, nes mai caredigrwydd mewn gwirionedd a fyddai mynd yno i yfed gwydraid.
Euthum i mewn a chefais fy hun mewn ystafell hir, wag, a digysur, a goleu'r dydd yn disgleirio drwy dair ffenestr heb lenni arnynt yn ei gwneuthur yn fwy gwag a digysur fyth. Rhai byrddau yfed a gwydrau yma a thraw arnynt yn bŵl gan lwch, bwrdd biliards wedi cracio a'i bedair poced fel ffiolau, cadair freichiau felen, hen gownter, oll fel pe baent yn cysgu yno ynghanol y gwres afiach a thrwm. A'r clêr! y clêr! ni welswn erioed gynifer: ar y nenfwd, ar y ffenestri, yn y gwydrau, yn dyrfaoedd. Pan agorais y drws yr oedd yno furmur ac ysgwyd esgyll fel ped elswn i mewn i gwch gwenyn.
Ar ben pellaf yr ystafell yn ymyl y ffenestr, safai gwraig, yn edrych yn ddyfal allan. Gelwais arni ddwy waith:
Hei! Meistres!"
Trodd yn araf gan ddangos i mi wyneb curiedig, rhychiog, lliw'r pridd, ac yn ei gylchu, fel ffrâm, goler mawr o lâs wawrgoch, fel a wisgir gan hen wragedd yn ein hardal ni. Nid hen wraig oedd hon chwaith, eithr gwnaethai dagrau hi yn wyw ei gwedd.
"Beth sydd arnoch ei eisiau?" gofynnai, gan sychu ei llygaid.
'Eistedd am funud a chael rhywbeth i'w yfed."
Edrychodd arnaf yn syn iawn heb symud o'i lle fel pe bai heb ddeall.
Onid tafarn yw hwn, ynte?"
"Ie, tafarn yw, os mynnwch. Ond pam nad ewch chwi i'r tafarn gyferbyn fel y lleill. Mae'n llawer mwy llawen."
"Mae'n rhy lawen i mi. Gwell gennyfi dario yma," ac heb aros am ateb, eisteddais wrth un o'r byrddau.
Pan oedd yn hollol sicr fy mod o ddifrif, dechreuodd y dafarnwraig fynd a dod gyda golwg dra phrysur,—agor dreiriau, symud poteli, sychu'r gwydrau, gyrru ymaith y clêr. Hawdd gweld bod teithiwr i weini arno yn ddigwyddiad pwysig iawn. Yn awr ac yn y man safai'r druan, gan ddal ei phen fel ped anobeithiai fedru gwneuthur y cwbl.
Yna ai i'r ystafell gefn; clywn hi yn trafod allweddau, yn symud cloeon, yn chwilio mewn padell am fara, symud, sychu, a golchi platiau. O bryd i bryd, anadliad dwfn,—ochenaid a fethodd ei mygu yn llwyr.
Ar ol chwarter awr o'r helynt hwn, cefais o'm blaen blatiaid o rawnwin sychion, torth o fara hen, caled, a photelaid o win.
'Dyna fe i chwi, ynte," ebe'r greadures ryfedd, a dychwelodd ar unwaith i'w lle wrth y ffenestr.
Wrth yfed, ceisiais gael ganddi siarad. "Does dim llawer o bobl yn galw yma, wraig fach, a oes?"
"O, nac oes, syr, neb byth. Pan oeddem ni yma'n unig yn y lle, 'roedd yn wahanol: arhosai'r Van yma, nyni a fyddai'n rhoi bwyd i'r helwyr amser hela'r hwyaid gwylltion, caem gerbydau yma drwy'r flwyddyn. Ond wedi i'n cymdogion ymsefydlu yma, collasom y cwbl. Gwell gan bobl fynd gyferbyn. Mae yn rhy brudd iddynt yn ein tŷ ni .
Y gwir yw, 'dyw'r tŷ yma ddim yn lle llawen iawn. 'Dwyf i ddim yn fenyw olygus, 'dyw fy iechyd i ddim yn dda iawn, mae fy nwy ferch wedi marw. A chyferbyn, maent yn chwerthin drwy'r dydd. Un o Arles sydd yn cadw'r tafarn,—benyw lân, gyda gwisgoedd hardd a chadwyn o aur yn drithro am ei gwddf. Ei chariad hi yw arweinydd y Van; mae ef yn mynd â'r cerbyd yno wedyn. Heblaw hynny, mae ganddi nifer mawr o ferched llawen yn forynion. Felly mae'n cael digon o gwsmeriaid. Mae holl ieuenctid yr ardaloedd yma i gyd yn mynd yno. A'r gyrwyr allan o'u ffordd er mwyn galw yn ei thŷ hi. A minnau'r fan hon fy hunan drwy'r dydd yn nychu."
Dywedai hyn mewn llais pell, digyffro, a'i thalcen o hyd yn pwyso yn erbyn y ffenestr. Amlwg oedd bod rhywbeth gyferbyn a dynnai ei sylw.
Yn sydyn, o'r tu arall i'r heol, clywyd cyffro mawr. Ymysgydwai'r cerbyd mawr yn y llwch. Clywid cleciadau'r chwip, cri'r llanciau, a'r merched yn dyrfa ar garreg y drws yn gweiddi: "Ffarwel! Ffarwel!" ac ar hynny y llais nerthol gynneu yn ail-ddechreu yn fwy soniarus fyth:
Aeth i lan y môr
Ai harian bob dime;
Pwy welodd yn dod
Ond tri milwr llawen.....
Wrth glywed y llais hwn crynai'r wraig dros ei chorff i gyd, a chan droi ataf:
Glywch chwi?" ebe hi wrthyf yn ddistaw; "fy ngŵr yw ef. Onid yw e'n canu'n dda?"
"Beth? Eich gŵr? Ydyw yntau hefyd yn mynd fan acw?"
Yna, gyda golwg dorcalonnus ond yn fwyn iawn, dywedodd:
"Beth a ddisgwyliech chwi, syr? Fel yna y mae dynion, ni charant weld wylo; ac 'rwyf innau yn wylo beunydd er pan gollais fy rhai bach. Ac y mae mor drist yn yr hen dŷ mawr yma, heb neb yma byth. Felly pan flina ormod, mae Josi, druan, yn mynd fan acw i yfed, a chan fod ganddo lais da, gwna'r fenyw yna o Arles iddo ganu. Ust! dyna fe yn ail-ddechreu."
A chan grynu ac estyn allan ei dwylaw a'r dagrau mawrion yn ei gwneuthur yn fwy diolwg fyth, safai yno fel mewn perlewyg o flaen y ffenestr yn gwrando ar ei Josi yn canu i'r fenyw o Arles:
Dywedodd y cyntaf
Dydd da, hoffus feinwen."