Yn Llefaru Eto/David Charles Davies Fel Pregethwr

← Dr. Saunders. Gan Dyfed

Yn Llefaru Eto gan Anhysbys

David Charles Davies Byr-hanes →

Y Parch. David Charles Davies, M.A.

𝔜 𝔓𝔞𝔯𝔠𝔥. 𝔇𝔞𝔳𝔦𝔡 ℭ𝔥𝔞𝔯𝔩𝔢𝔰 𝔇𝔞𝔳𝔦𝔢𝔰, 𝔐.𝔄.

FEL PREGETHWR.
Gan y Parch. J. Puleston Jones, M.A., Bangor.

FEL un o'r fintai fechan hono o ddynion sydd wedi chwyddo cyfoeth meddwl eu gwlad a'u hoes y cofir David Charles Davies. Dyna ei ragoriaeth benaf; a dyna fuasai ei ragoriaeth fawr, pa ffurf bynag a gymerasai ei lafur. Meddyliwr oedd y dyn: ac fe ddeuthai hyny allan mewn unrhyw gylch yr äi dyn fel efe iddo. Bu yn son, pan oedd efe yn bur ieuanc, am fyn'd yn gyfreithiwr. Pe cyfreithiwr fuasai, er y gosodasai arferion y gwaith hwnw rywfaint o'u delw arno ef, fel ar bawb arall, gosodasai efe lawer mwy o ddelw ei feddwl hynod ei hunan ar y gwaith. Yn awr y mae crefydd Cymru ar ei mantais yn fawr, nid o fod gan Gymru fwy o ddynion mawr na chenhedloedd eraill,---ni fedd yr un genedl lawer o'r rheiny yn ol yr herwydd, ond o fod llawer o ddynion mawr Cymru wedi myn'd yn bregethwyr. Ni wyddom ni ddim eto beth yw bod am dymor hir heb do o ddynion goreu y genedl yn y pulpud.

Pregethu oedd prif waith oes Mr. Davies. Gwir yr ystyriai efe ei hun, a chyda llawer o briodoldeb hefyd mai dysgu pobl ieuainc oedd ei genadwri arbenig ef; a chafodd gyfle yn niwedd ei oes i roi toraeth ei lafur i hyny am ddwy flynedd a haner. Yr oedd yr athraw yn y pregethwr, hefyd, ar hyd ei oes. Eto trwy y rhan fwyaf o'i yrfa, pregethu oedd ei brif lwybr i ddweyd ei feddwl. Y mae y darlithiau argraffedig, a'r Esboniad ar Epistol Cyntaf Ioan, yn hen ddigon i osod Mr. Davies yn y rhes flaenaf o ysgrifenwyr llyfrau, er mai ychydig a ysgrifenodd. Ond wedi'r cwbl, y mae deunydd cyfrolau lawer o lafur, pe gellid ei gynull, eto yn ol yn ei bregethau. Bydd y nodion ar yr Epistol at yr Ephesiaid, pan ddelont allan i gyd, yn ychwanegiad gwerthfawr dros ben. Ac onid yw yn beth i ddiolch i Dduw am dano, fod un o'n meddylwyr disgleiriaf ni wedi mentro rhoi hufen ei feddyliau yn yr ymdrech i egluro yr efengyl i gynulleidfaoedd cymysg cyffredin? Y mae yn glod i gyfarfodydd pregethu Cymru, fod pregethu o fath ei bregethu ef yn hoelio sylw cynulleidfa fawr cystal a'r doniau mwyaf poblogaidd.

Rhaid cofio hefyd, ar fater fel hyn, fod aml i ddwl yn gwrando ar farn y doeth, ac yn teimlo, gan mai canmol y mae hwnw, mai canmol ddylai yntau, er bod ar ei oreu yn gwerthfawrogi yr un a ganmolir ganddo. Er hyny y mae poblogrwydd David Charles Davies yn beth hynod iawn, ac yn arwydd diamwys er daioni Ac ni fuasai dim ond ei ddoniau amlwg fel meddyliwr yn peri i bobl son cyn lleied am y gamp oedd arno fel llefarwr. Yr oedd yn fwy o feistr ar y grefft o bregethu, heb son am ddim byd uwch, nag oedd haner ei wrandawyr yn ei feddwl; ac y mae y rhagoriaeth oedd ynddo yn hyn o bwnc yn heuddu gair o sylw.

Sylwai y Doctor Saunders, wedi ei wrandaw ryw brydnawn yn Jewin, Llundain, gwrandaw a'i wyneb at y bobl, a Mr. Davies yn pregethu i'r rhai y buasai yn llafurio yn hir yn eu plith, —" Mi welaf," eb efe, "pa le mae brwdfrydedd eich cynulleidfa chwi, yn yr un fan a'ch brwdfrydedd chwithau. Y mae rhyw ddwsin o lygaid byw, yn serlo arnoch chwi drwy'r amser." Ac yn wir, heb law y rhai fyddai'n dilyn pob trofa yn yr ymresymiad, teimlai corff y gynulleidfa oddiwrth awdurdod byw, diorphwys, y pregethwr. Eithr yr oedd yn fwy peth gan Mr. Davies, dybygid, gael ychydig o'i wrandawyr yn fyw iawn, na chael y corff o honynt i wrandaw o gydwybod, gyda'r astudrwydd marw hwnw, os astudrwydd hefyd, sydd yn derbyn pobpeth yr un fath. Byddai troion yn o aml, pryd yr ymledai y gwrando byw, meddylgar, dros dyrfa fawr. Gwelwyd rhan fawr o gynulleidfa wedi codi ar eu traed, bron heb yn wybod iddynt eu hunain, dan bregeth o'i eiddo yn Nghwm Rhondda.

Llais bychan: ond rhyfedd yr awdurdod oedd yn hwnw hefyd, awdurdod heb ddim rhodres pregethwrol, a bywiogrwydd gwisgi heb un math o ddiffyg dwysder. Bydd gan rai lais cysegredig ar gyfer y pulpud a'r cyfarfed gweddi, a llais cyffredin at oruchwylion eraill. Nid oedd gan Mr. Davies ddim byd felly. Nid oedd ganddo ddim tinc Fethodistaidd, hirllaes. Yr un llais fyddai yn gwneyd y tro yn y bregeth a'r ddarlith a'r cyfarfod darllen: ac eto, yr oedd defosiwn lond ei barabl, pan godai i roi gair i ganu. Byddai gwamalwch meddwl ac ysbryd yn dofi yn ei wydd. Medrai fod yn naturiol heb fod yn iach. Ni chlywech chwi byth mo'r swn talog, didaro hwnw, sydd mor gynefin yn araethyddiaeth y Sais. Llefarai yn o ddistaw i ddechreu; ond cyn pen pump neu ddeng munyd, fel rheol, deuai yn berffaith hyglyw i dorf fawr; a pharhai felly, heb godi na gostwng llawer, hyd y diwedd, ond fod rhyw ferw o bwyslais, a rhyw oslef o swn holi, ac ambell i don o lais cryf, praffach nag arfer, yn peri digon o amrywiaeth i wneyd y traddodiad yn hollol ddifyr i'r glust. Llonyddai ac arafai dipyn at y diwedd, wrth gloi'r cwbl i fyny; a cheid yn y fan hono, yn lled gyffredin, beroration tawel, gyda'r perfeithiaf a glywech chwi gan unrhyw areithiwr. Cordeddu adnodau a phenillion y byddai Mr. Davies yn y darn hwn; ac ni buasai y bregeth, er ei chystal, ddim dan ei choron heb hwn.

Am arddull Gymraeg Mr. Davies, nid yw ei bethau argraffedig, rywfodd, yn gwneyd llawn degwch â hono. Nid bai y golygwyr na'r copiwyr ydyw hyn chwaith. Y mae yn debyg y byddai efe ei hun yn ysgrifenu yn fwy noeth a chynil nac y llefarai, yn debygach i'w arddull wrth bregethu Saesneg. Yr oedd hono yn bur ac yn goeth dros ben, ond fod llai o chwareu ynddi, a llai o amrywiaeth yn y dull o lunio brawddegau. Na feddylied neb chwaith y byddai Mr. Davies yn rhoi rhaff i'w ddawn, wrth siarad mwy nag wrth ysgrifenu. Yr oedd chwaeth dda yn bwnc mawr ganddo; ac yr oedd yn rhy selog gyda'i fater i ymdroi llawer i dynu darluniau. Ac eto, pan fyddai ei ysbryd yn danbaid, ac yntau yn nofio yn hwylus yn ei fater, byddai cyfoeth a harddwch a phriodoldeb ei ymadrodd yn taro pawb.

Y mae yn werth sylw areithwyr a llenorion ieuainc, fod dau o brif feddylwyr ein cenedl yn dra hoff o frawddegau byrion—Dr. Lewis Edwards a David Charles Davies. Nid oes dim y teimlem yn fwy diolchgar am dano, na chasgliad o ddiarhebion Mr. Davies. Dylid ei gael, cyn i'r rhai a wrandawodd lawer arno fyn'd o'r cyrhaedd. Byddai ei bregethau a'i anerchiadau seiat yn dryfrith o honynt. Dyma ryw ychydig iawn o esiamplau,

"Enw Duw yn fyr ydyw y Tad, ac yn llawn,—Y Tad a'r Mab a'r Ysbryd Glan."

"Iorddonen sych yw Iorddonen y Beibl."

"Peidiwch a rhwymo dwylaw Duw yn eich gweddiau."

"Dyna yw maddeuant, nerth i beidio pechu."

"Y mae ambell un a fedr wylo gyda'r rhai sydd yn wylo, heb ddysgu bod yn llawen gyda'r rhai sydd lawen."

"Hunan yn lle Duw yw hanfod pechod."

"Nid yw pethau sanctaidd yn sancteiddio: y mae pethau ansanctaidd yn llygru."

" Nid caru cymeradwyaeth dynion yw y drwg, ond caru cymeradwyaeth dynion yn fwy na chymeradwyaeth Duw."

Byddai damhegion Mr. Davies bob amser yn rhai da.

"Pan gyfieithir y Beibl i iaith newydd, fe'i cyfieithir ar ei union o'r gwreiddiol. Gallasai fod fel arall, cyfieithu'r Saesneg o'r gwreiddiol, a'r Cymraeg o'r Saesneg, a'r Khassi o'r Cymraeg. Ond pe felly y byddai, ceid gwallau pob cyfieithiad yn y nesaf. Eithr nid felly y mae. Na, y Saesneg o'r gwreiddiol, y Cymraeg o'r gwreiddiol, y Khassi o'r gwreiddiol. Fel yna y mae Iesu Grist yn rhoddi ei ddelw ar y credadyn. Nid Stephan yn cael ei grefydd gan Grist, a Phaul gan Stephan, a Thimotheus gan Paul. Na, Stephan gan Grist, Paul gan Grist, Timotheus gan Grist."

"Mesurau caethion crefydd oedd seremoniau y gyfraith Iuddewig; ond daeth Iesu Grist, fel y bydd ambell i fardd mawr, i roi gwrid bywyd yn y mesurau caethion."

Heb i ni ymdroi rhagor gyda cheinion ei arddull, eu gogoniant penaf hwy oedd, eu bod yn llwyr wasanaethgar i brif amcan y bregeth. "Nid oes dim rhyfeddach," meddai mewn ymddiddan unwaith, "dim mwy newydd, na'r gwirionedd ei hunan pe bai modd ei ddangos." Ni byddai efe byth yn gweithio addurn; byddai yn fynych yn addurno gwaith. Ni chaech chwi byth ganddo ef ragymadrodd esboniadol, ond lle byddai hwnw yn agoriad teg ac angenrheidiol i bwnc y bregeth. Dywedai beth fyddai'r pwnc weithiau rhwng cromfachau, megis, wedi eisoes ddechreu arwain ei wrandawyr ato, "at hyn yr ydw' i'n ych arwain chi," meddai yn y fan yna, heb golli dim amser i godi materion yn y drefn arferol; ac yn ei flaen ag ef wed'yn, i ofyn cwestiynau.

Darn difyr fyddai hwn yn wastad, a tra nodweddiadol o'r pregethwr. Codai wrthddadl. Dangosai fod peth gwir yn yr wrthddadl. Yna eglurai derfynau y dyb y seiliesid yr wrthddadl arni ; a dangosai fod y gwirionedd dan sylw i'w ystyried ar dir arall, tuhwnt i'r terfynau hyn, fel na ddaliai y ddadl ddim. Os oedd gwrthddadl arall, triniai hono yr un fath. Os oedd gormod o rywbeth gormod o hyn oedd. Y mae temtasiwn dyn yn y fan lle mae ei gryfder. Tybiai rhai dynion diathroniaeth, fod Mr. Davies, o ryw aspri haner direidus, yn codi anhawsderau er mwyn yr hyfrydwch o'u bwrw i lawr. Ond erbyn dyfod i'r darn diweddaf, y darn oedd yn crynhoi nerthoedd y bregeth; gwelid ystyr a dyben i lawer ymresymiad dyfeisgar yn y darn o'r blaen, a edrychasai ar y cyntaf yn gywrain a dialw am dano.

"Chwychwi yw fy nghyfeillion." A all Duw a dyn fod yn gyfeillion ? Y mae gwahaniaeth bychan iawn rhwng dynion a'u gilydd yn peri nad ä'n nhw ddim yn gyfeillion. Y mae pethau mawr pob dyn yr un fath. Yn y pethau lleiaf y mae rhagor rhyngddynt. Gwahaniaeth oedran. Rhagor mewn gwybodaeth. Tipyn bach o wahaniaeth safle yn y byd, byw mewn dwy stryd wahanol. Ychydig iawn yw y gwahaniaeth, mor ychydig na wyr ond yr Hollwybodol beth yw e'; a dydw i ddim yn sicr y gwyr e'. Y mae y pethau bychain yna yn ddigon i beri nad ä'n nhw ddim yn gyfeillion. A pheth yw hyny yn ymyl y gwahaniaeth rhwng dyn a'r anfeidrol Dduw, rhwng y Duw glan a'r pechadur? A allant hwy fyn'd yn gyfeillion? Os gelli di faddeu, fe all peth mor fawr a hyny fod.

"Fy nghyfaill wyt,' medd Ef, wrth lwch y llawr;
'A'th Dduw wyf fi i dragwyddoldeb mawr."

Dyna yn fyr rai o gamrau pregeth o'i eiddo ar y testyn uchod Fel yr awgrymwyd nad oedd y rhagymadrodd byth yn un gosod, nid oedd y cymhwysiad byth felly chwaith. Cymhwysiad i'r bregeth hono ydoedd, nid cymhwysiad pren, y gellid ei fachu wrth haner dwsin o bregethau gwahanol. Yr oedd Mr. Davies yn rhy fyw i'w neges ar y pryd, i gymhwyso'r efengyl i gyd yn mhob oedfa.

Prin y perthyn i ni yma fyn'd ar ol rhagdybiau athronyddol ei ddiwinyddiaeth; ac y mae y pwnc hwnw yn un mawr. Yr oedd yn newydd, ac yn fentrus, yn yr ystyr oreu i'r gair; ond yr oedd yn gadarn iawn yn ei afael ar y Beibl, fel Datguddiad oddi uchod. Yr oedd awdurdod yr Ysgrythyrau fel postulate y tu cefn i'w holl ymresymiad ef. Hwyrach nad anaddas yn y fan yma rhoi siampl neu ddwy o'i dlysni anghydmarol fel esboniwr.

"Yr Arglwydd yw fy rhan, medd fy enaid. Yr Arglwydd yw fy ngwlad Canaan."

......Yn llifeiriant dyfroedd mawrion ni chant nesau ato ef, Ti ydwyt loches i mi........"Cyfeiriad at y diluw a'r Arch, fel y canodd Ann Griffiths,

"Arch i gadw dyn yw Duw."

"Llawenydd am un pechadur a edifarhao." Dau lawenydd yn cyd—gwrdd, llawenydd dau fath o gariad—cariad o dosturi at y pechadur, a chariad o ymhyfrydiad at y pechadur wedi ei gadw trwy ras. Ar adeg ei edifeirwch y mae y ddau gariad yna gyda'u gilydd, a hyny yn gwneyd deufor—gyfarfod o lawenydd."

Nid amcan y sylwadau hyn oedd cynyg beirniadaeth ar Mr. Davies, ond ceisio dweyd wrth y rhai sydd heb ei glywed, fath un ydoedd. Teimla y rhai a'i clywsant, yn ddiau, mor gwbl anghyfartal i deilyngdod y testyn yw hyn o gais. Bellach ni a'i gadawn ef dan gwmwl goleu cymeradwyaeth ei Arglwydd, y cwmwl goleu a welwyd ar fynydd y Gweddnewidiad, ac sydd fel y dywedai Mr. Davies ei hun, i'w weled eto o amgylch y gwir bregethwr.