Yn Llefaru Eto/Edward Matthews Pregeth—Yr Anmherffaith a'r Perffaith, I Cor. xiii. 1, 12.

← Edward Matthews, Eweni Byr-hanes, a'i nodweddion fel Pregethwr

Yn Llefaru Eto gan Anhysbys

John Parry Fel Pregethwr →

𝔜𝔯 𝔄𝔫𝔪𝔥𝔢𝔯𝔣𝔣𝔞𝔦𝔱𝔥 𝔞𝔯 𝔭𝔢𝔯𝔣𝔣𝔞𝔦𝔱𝔥.

Gan y diweddar Barch. Edward Matthews, Eweni.

"Pan oeddwn fachgen, fel bachgen y llefarwn, fel bachgen y deallwn, fel bachgen y meddyliwn; ond pan aethum yn wr, mi a roes heibio bethau bachgenaidd. Canys gweled yr ydym yr awrhon trwy ddrych, mewn dameg, ond yna, wyneb yn wyneb: yn awr yr adwaen o ran; ond yna yr adnabyddaf megys y'm hadwaenir."

I Cor. xiii. II, 12.

YMDDENGYS mai gweithio allan anmherffeithrwydd ein sefyllfa bresenol, a pherffeithrwydd y dyfodol, yw amcan yr Apostol. Ein sefyllfa mewn cysylltiad a'r byd presenol sydd yn dywyll ac aneglur; ac er ein dwyn o dywyllwch pechod trwy ras "i'w ryfeddol oleuni ef," nid ydyw ond lled dywyll mewn cyfer

byniad i'r dyfodol mawr sydd yn ein haros. Gwneir ymegniad cryf gan yr Apostol i ddangos y gwahaniaeth rhwng y sefyllfa bresenol o anmherffeithrwydd a'r sefyllfa o berffeithrwydd dyfodol. Y mae yn debyg nad yw yr ychydig wybodaeth sydd genym yn awr am sefyllfa ddyfodol ond megys niwl tew a thywyll. Ac nid ydyw y sefyllfa o dan ddylanwad ffydd, gobaith, a chariad, er yn un ysbrydol, ond fel un yn edrych "drwy ddrych mewn dameg," neu, yn dywyll.

Bydd y pethau ag sydd yn gweinyddu ein dysg presenol yn myned heibio, fel pethau rhy wan a thywyll i fod yn gyfryngau gwybodaeth yn y sefyllfa o berffeithrwydd ysbrydol. Nid oes ond gwneuthur goreu y gellir o iaith ddaearol, ffurfiau a lluniau daearol; cymhariaethau daearol, ïe, pobpeth daearol, i gario a chyflwyno i'r meddwl ryw syniad gwan o'r perffeithrwydd ysbrydol hwnw y bydd agoriad y byd a ddaw yn unig yn ei egluro. Ein sefyllfa ddaearol, ein pellder oddiwrth ysbrydolrwydd a pherffeithrwydd, sydd yn gosod prophwydoliaeth yn angenrheidrwydd o gwbl, a defodau o bob natur. Iaith dywyll yw iaith prophwydoliaeth, defodau cnawdol yw arferion crefydd, a gwybodaeth sydd yn gymysglyd a niwlog; ar yr un pryd, yn ateb ein sefyllfa bresenol, ac yn egwyddorion cyntaf ein haddysg a'n cymhwysder i ddadguddiad helaethach. "Eithr pa un bynag ai prophwydoliaethau, hwy a ballant; ai gwybodaeth, hi a ddiflana. Canys o ran y gwyddom, ac o ran yr ydym yn prophwydo. Eithr pan ddelo yr hyn sydd berffaith, yna yr hyn sydd o ran a ddilëir." Ni bydd eisiau cynorthwyon y sefyllfa ddaearol yn y sefyllfa nefol. Yr oeddent yn burion i ddyfod hyd lan yr afon, eithr gadewir hwynt yno i'r nesaf. Gwendid corff sydd yn gosod angenrheidrwydd am ffon; eithr os derfydd yr hyn oedd yn cyfansoddi yr angenrheidrwydd, yna teflir y ffon ymaith. Ni bydd eisiau ffurfiau dynol yn y nefoedd, pan y mae cyfryngau uwch ac agosach at Dduw, trwy y rhai y delir cymundeb ag ef. "Teml ni welais ynddi, canys yr Arglwydd Dduw Hollalluog a'r Oen yw ei theml hi." Bydd yr angenrheidrwydd am gapel, Ysgol Sul, pregethau, bara a gwin, a llawer o bethau eraill, wedi darfod pan y gwelir ef "wyneb yn wyneb," beth bynag ydyw hyny. Bydd yr hen Gristion, pan y delo wyneb Duw i'r golwg yn yr afon, yn taflu yr hen ffyn y naill ochr, i'r nesaf. "Yn awr yr adwaen o ran; ond yna yr adnabyddaf megys y'm hadwaenir," medd y testyn, Tywyll ac aneglur iawn yw ein syniadau uchaf am y byd a ddaw, a'n sefyllfa ysbrydol ni yno; wedi ein dadrys o'r sefyllfa gorfforol, yn byw drwy gyfryngau, anadnabyddus i ni yn awr, o ran ein bodolaeth a'n mwynhad ysbrydol. "Nid amlygwyd i ni eto beth a fyddwn; eithr ni a wyddom, pan ymddangoso efe, y byddwn gyffelyb iddo, canys ni a gawn ei weled ef megys ag y mae." Ië, "o ran y gwyddom, ac o ran yr ydym yn prophwydo. Eithr pan ddelo yr hyn sydd berffaith, yna yr hyn sydd o ran a ddileir."

Gwelir hefyd fod yr hyn sydd o ran yn ddefnyddiol mewn sefyllfa anmherffaith, canys moddion i gyrhaedd perffeithrwydd ydyw. Yr ydych drwy yr anmherffaith yn dyfod i afael y perffaith-drwy y daearol yn dyfod i fwynhad o'r ysbrydol; o fod yn fechgyn i fod yn wyr. Yn awr, eglur yw nad ydyw pob sefyllfa ddaearol ond sefyllfa blentynaidd ; fel bachgen yn mhob peth; heb fyned yn wr mewn gras nes myned i'r nefoedd, "pan ymgyfarfyddom oll yn undeb ffydd a gwybodaeth Mab Duw, yn wr perffaith, at fesur oedran cyflawnder Crist." Bellach, bydded i'r mabanod gael eu porthi a "didwyll laeth y gair, fel y cynyddont drwyddo ef," a thrwy hyny ddyfod yn wyr, i fwyta bwyd cryf. "Canys bwyd cryf sydd yn perthyn i'r rhai perffaith." Yr ydym o dan anogaeth i fyned rhagom at berffeithrwydd, gan ddefnyddio yr anmherffaith yn foddion i cyrhaedd y dyben hwnw. Pethau i ddiflanu, medd yr Apostol, yw pob peth yn fuan; eto awgryma y posiblrwydd o gyrhaedd y pethau nad ydynt yn diflanu drwyddynt, ië, derbyn "anniflanedig goron y bywyd."

Y peth tebycaf i berffeithrwydd o bob peth a enwir, yw cariad. Y mae cariad yn elfen mor ddwyfol, mor debyg i Dduw ei hun, fel y mae yn parhau heb ddiflanu. Y mae yn debyg nad ydyw yn cyfnewid gymaint yn ei ffurf a'r grasau eraill, fel y dywedir, "Cariad byth ni chwymp ymaith," Y peth, gan hyny, tebycaf i'r nefoedd, ag sydd yn myned i'r nefoedd o dan lai o gyfnewidiadau na dim arall, a ddylai gael ei harfer fwyaf ar y ddaear. Dyna'r sicrwydd mwyaf am y nefoedd, yw arferiad o'r pethau mwyaf nefol yn y sefyllfa ddaearol. "Yr hwn nid yw yn caru, nid adnabu Dduw; oblegid Duw, cariad yw. Yn hyn yr eglurwyd cariad Duw tuag atom ni, oblegid danfon o Dduw ei uniganedig Fab i'r byd, fel y byddem fyw trwyddo ef. Ac y mae pob un sydd ganddo y gobaith hwn yn ei buro ei hun, megys y mae yntau yn bur." Cariad sydd yn ffurfio y gobaith hwn gryfaf o bob peth. Gwelir fod yr Apostol yn gosod cariad yn sail dysgwyliad am y nefoedd. Nid ydyw dyn yn hinsawdd y nefoedd o gwbl, os nad yw yn byw mewn cariad. "Nia wyddom ddarfod ein symud ni o farwolaeth i fywyd, oblegid ein bod yn caru'r brodyr. Yr hwn nad yw yn caru ei frawd, y mae yn aros yn marwolaeth. Pob un ag sydd yn casau ei frawd, lleiddiad dyn yw; a chwi a wyddoch nad oes i un lleiddiad dyn fywyd tragywyddol yn aros ynddo." Y peth tebycaf i'r nefoedd ar y ddaear yw cariad, a'r peth tebycaf hefyd o fyned o'r ddaear i'r nefoedd.

Yn ddiau, canfyddir yn rhesymeg yr Apostol anogaeth gref i arfer y pethau ar y ddaear sydd yn cyfeirio at berffeithrwydd y nefoedd, "Ceisiwch y doniau goreu. Ewch rhagoch at berffeithrwydd." Bydd llawer o bethau mewn crefydd, ag sydd wedi bod yn wasanaethgar yma, yn bur ddiwerth mewn sefyllfa berffeithiach, ag sydd yn ein harwain i feddwl na ddylid sicrhau gormod ar bethau ag y bydd, fe allai, gwybodaeth fwy perffaith yn dangos eu ffolineb. Nid ydyw anffaeledigrwydd yn preswylio mewn creadur, yn enwedig mewn byd tywyll fel hyn. Y mae rhan helaeth o'r fuchedd hon yn gynwysedig mewn edifarhau am gyfeiliornadau, a dymuno y buasai yn bosibl eu galw yn ol. Eglurhad rhagorol o hyn ydyw y testyn: "Pan oeddwn fachgen, fel bachgen y llefarwn, fel bachgen y deallwn, fel bachgen y meddyliwn; ond pan aethum yn wr, mi a rois heibio bethau bachgenaidd." Gwelir, yn ol darluniad yr Apostol, fod cyfnewidiadau mawion yn cymeryd lle, o'r bachgen i'r gwr; ond beth yw hyny at amser a thragywyddoldeb-at y ddaear a'r nefoeddat wasanaeth oer y capel a gwasanaeth perffaith a gwresog y teulu sydd yn gwasanaethu Duw a'r Oen ar fynydd Seion?

Edrychwn am ychydig, er hyn oll, ar gymhariaeth yr Apostol yn nghylch y cyfnewidiadau sydd yn dygwydd rhwng y bachgen a'r gwr, er egluro fod yr un egwyddor yn y cyfnewidiadau o sefyllfa anmherffaith y byd hwn i'r byd a ddaw mewn crefydd, ond yn unig fod y cyfnewidiadau yn fwy o lawer yn yr olaf na'r blaenaf. Pan oeddwn fachgen, yr oeddwn fel bachgen; ond pan aethum yn wr, yr oeddwn fel gwr.

Y mae hyn yn dangos sefyllfa anmherffaith a sefyllfa berffaith dyn-yn fachgen ac yn wr. Eto, gwelir ei fod yn myned o dan gyfnewidiadau mawrion er cyraedd perffeithrwydd. Gellid meddwl fod cryn ffordd rhwng y bachgen a'r gwr, ac y mae mewn rhyw ystyr hefyd, er nad oes ond ychydig o amser rhwng y ddau. "Pan oeddwn fachgen," yr oeddwn fel bachgen; "ond pan aethum yn wr," yr oeddwn fel gwr, ac wedi "rhoddi heibio bethau bachgenaidd." Yr ydym yn deall hyn yna, canys myned ydyw o anmherfteithrwydd dynoliaeth i berffeithrwydd. Bydd yn drugaredd gweled corff ac enaid yn myned gyda'u gilydd, oherwydd weithiau gwelir cynydd corft heb gynydd enaid; ac y mae yn bosibl fod cynydd enaid hefyd heb gynydd corff; eithr nid yw y naill na'r llall yn brydferthwch. Nid yw bod yn blentyn mewn corff nac enaid ddim yn ddymunol am amser maith; eithr mae bod yn myned "yn wr" heb y llall yn beth nad yw yn ddymunol. Bod yn debyg i'r Iesu yn hyn, fel pob peth arall, sydd yn naturiol. "Efe a gynyddodd mewn doethineb a chorffolaeth."

Ond i adael hyn yna eto: Gwelir yn amlwg fod cyfnewidiadau rhwng y bachgen a'r gwr. Byddai Dafydd yn sefyll uwchben y cyfnewidiad sydd o'r bru i'r bedd gyda syndod. Er nad ydyw'r ffordd yn faith, eto y mae yn gyfnewidiol, ac yr ydym ninau yn myned drwy y cyfnewidiadau i fwy o berffeithrwydd dynol. "Ni chuddiwyd fy sylwedd oddiwrthyt, pan y'm gwnaethpwyd yn ddirgel, ac y'm cywreiniwyd yn iselder y ddaear. Toaist fi yn nghroth fy mam." Gwelir prydferthwch y baban, pan wedi agor ei lygaid ar y byd, ac heb sylwi ar ddim Eto, cyn hir, byddai y prydferthwch yma wedi troi yn sobrwydd, oherwydd y myned o un safle i'r llall i fod yn y byd hwn." Y baban sydd yn cyflymu yn fachgen, ac yn dechreu siarad; eithr, fel y dywed yr Apostol, yn siarad "fel bachgen;" ac fel hyny hefyd y disgwylir iddo siarad. Yn fuan, fel y gwelir, bydd y bachgen yn myned yn wr, ac wedi hyny y gwr yn adfeilio ac yn suddo i'r hen ddyn, a'r hen ddyn yn suddo i'r bedd, ac i dragwyddoldeb. "Ebrwydd y derfydd, a ni a ehedwn ymaith."

Gwelir yn amlwg yn y bachgen a'r gwr mai sefyllfa o anmherffeithrwydd a pherffeithrwydd sydd o dan ymdrafodaeth-y daearol a'r nefol. Canys gweled yr ydym yr awrhon trwy ddrych, mewn dameg; ond yna yr adnabyddaf megys y'm hadwaenir."

Bachgen yn llefaru. Y gymhariaeth, fel y gwelir, yw'r bachgen a'r gwr, y cyntaf yn cyfeirio at anmherffeithrwydd, a'r llall at berffeithrwydd. Sefyllfa bachgenaidd yw tymor anmherffeithrwydd y gwr, a myned yn wr yw myned i sefyllfa o berffeithrwydd, neu fel y dywedir, y dyn perffaith. "Pan aethum yn wr, mi a roes heibio bethau bachgenaidd." Gwelir fod y gwr yn suddo'r bachgen o'r golwg, yn taflu ei arferion bachgenaidd heibio, ac yn naturiol yn cymeryd at bethau mwy cydweddol ag archwaeth y sefyllfa a'i alluoedd. "Fel bachgen y llefarwn" pan yn fachgen; ac yr oedd yn brydferth yn y bachgen, a hynod gariadus. Yr oedd ei dafod byr, ei seiniau aneglur, ei fethu dweyd yn groew, yn bethau oedd yn swyno ei fam, ac yn peri iddi redeg i'w gusanu. Yr oedd y tad yn agos o dan yr un teimladau hefyd; teimlai yntau hyfrydwch pan yn ei glywed yn dechreu dweyd "Tata," cyn gallu dweyd "Fy nhad" yn groew. Ond, beth pe tybiech ei fod yr un peth pan yn ugain oed? Byddai yn ofid blin i'w rieni a fyddai gynt yn ymhyfrydu yn y seiniau. Pe gwelech beth fel hyn, clywech gwynfan y rhieni mewn henaint a phenllwydni, gan ddweyd, "O, y mae bod y bechgyn yn cael eu gadael ar ein hol yn blant, heb erioed ddyfod yn wyr, yn tori ein calonau yn fwy na dim. Y maent yr un fath yn awr a phan yn dechreu siarad, yn blant o hyd. Fel bechgyn y maent eto yn llefaru, ac fel plant yn bwyta, eu harchwaeth a phob peth oll sydd yn blentynaidd." Natur yn ei lle yw gweled plentyn yn myned yn wr, ac yn rhoi heibio bethau bachgenaidd. A hyn hefyd sydd yn gysur yn mhob cylch. Mae Paul yn cyngori i fod yn blant byth mewn drygioni-yn anmherffaith, eithr peidio aros yn blant mewn deall a rhinwedd. "Frodyr," meddai, "na fyddwch fechgyn mewn deall; eithr mewn drygioni byddwch blant; ond mewn deall byddwch berffaith." Byddwch yn ddynion, byddwch yn wyr, a rhowch heibio "bethau bachgenaidd." Mewn cyferbyniad i sefyllfa bachgen, y mae sefyllfa'r gwr yn cael ei dal allan gan yr Apostol yn berffeithrwydd. Wedi'n y mae yn dal allan yn mhellach fechgyn mewn crefydd, mewn gras, a gwyr cryfion. Na fyddwch fechgyn yn hir mewn gras; ewch yn y blaen o sefyllfa y bachgen i sefyllfa y gwr. "Am hyny, gan roddi heibio yr ymadrodd sydd yn dechreu rhai yn Nghrist, awn rhagom at berffeithrwydd, heb osod i lawr drachefn sail i edifeirwch oddiwrth weithredoedd meirwon, ac i ffydd tuag at Dduw, i athrawiaeth bedyddiadau, ac arddodiad dwylaw, ac adgyfodiad y meirw, a'r farn dragywyddol. A hyn a wnawn, os caniata Duw." Ewch rhagoch at fwy o berffeithrwydd mewn gras a gwybodaeth ysbrydol. Cerddwch yn y blaen, o fod yn fechgyn i fod yn ddynion bellach. Yr oedd yr Apostol yn gweled ac yn gofidio nad oedd yn bosibl iddo weinyddu iddynt y wybodaeth angenrheidiol i'w sefyllfa bresenol, oblegid eu bod yn aros yn blant o hyd. "Am yr hyn y mae i ni lawer i'w ddywedyd, ac yn anhawdd eu traethu, o achos eich bod chwi yn hwyrdrwm eich clustiau. Canys lle dylech fod yn athrawon o ran amser, y mae arnoch drachefn eisieu dysgu i chwi beth ydyw egwyddorion dechreuad ymadroddion Duw; ac yr ydych yn rhaid i chwi wrth laeth, ac nid bwyd cryf." Ewch rhagoch at berffeithrwydd fel y gallwyf roddi bwyd gwyr i chwi, ac nid plant, fel y galloch "roi heibio bethau bachgenaidd."

Bachgen yn deall ac yn meddwl. "Fel bachgen y deallwn, fel bachgen y meddyliwn; hyny yw, pan oeddwn fachgen, fel bachgen yr oeddwn yn mhobpeth. Wrth gwrs, fel bachgen y dysgwylid iddo fod pan yn fachgen; ond y pwnc yw, y mae yn myned yn wr yn y cwestiwn, a rhoi heibio bethau bachgenaidd. Rhaid myned at berffeithrwydd, ac y mae hyny yn rhywle yn oes dyn ar y ddaear. "Pan oeddwn fachgen, fel bachgen y meddyliwn." Yr ydych yn cofio yr amser pan yr oeddych yn meddwl fod dimai yn fwy na thyddyn —fod melusder teisen yn fwy ac yn well na bwyd cryf —fod y top a'r marble yn rhagorach na phleserau penaf y ddaear. Ydych; ond, pa fath fyd fyddai hwn pe bae pawb yn aros yn y dull yna o feddwl, a'r llwybr yna o fyw? Yn sicr ddigon, hi a fyddai yn benbleth; eithr y mae un peth yn amlwg, ni fyddai yn debyg o aros yn hir cyn dybenu. Gwelir yn amlwg fod y bachgen, yn ol trefn natur, i fyned yn wr, a bod trefn gras a gogoniant yn cynwys yr un egwyddor.

Y mae gras yn oruchwyliaethol wedi bod yn fachgen ac yn wr. Neu ynte, os deallir yn well, y mae'r dadguddiad dwyfol o ras yn cyfateb i sefyllfa gynyddol dynoliad mewn gwybodaeth. Yr oedd yn rhaid meithrin y plentyn a llaeth, i roi sail gwr i lawr ; a chynyddu cryfder cyfansoddiadol yr oedd raid cryfhau y bwyd. Felly yn ysbrydol hefyd. Yr oedd goruchwyliaethau y Patriarchiaid a'r Iuddewon yn rhywbeth fel porthi'r plant i'w gwneuthur yn ddynion; a phan ddaeth cyflawnder y amser i'r dyn Crist Iesu ymddangos, yr oedd yn dysgwyl i'r byd fyw ar fwyd cryfach. Yr oedd yr eglwys y pryd hwnw i groesi y llinell o fod yn fachgen i fod yn wr—i fyw ar rywbeth sydd yn "perthyn i'r rhai perffaith."

Yr un wedd yn bersonol hefyd: rhaid gadael y bachgen, a phethau bachgenaidd, am sefyllfa y gwr, ac arferion gwr; oblegid "pan ddelo yr hyn sydd berffaith, yna yr hyn sydd o ran a ddileir." Perffeithrwydd sydd yn dileu pob anmherffeithrwydd; felly y mae sefyllfa'r gwr yn dileu anmherffeithrwydd y bachgen. Fel natur, felly hefyd gras yn sefyllfa gynyddol; ac y mae'r Apostol yn dyfod a'r sefyllfa ddyfodol yn y blaen fel gwr perffaith, a phob un arall mewn cymhariaeth i hyny yn sefyllfa bachgenaidd. Nid yw y gwr perffaith mewn gras ond bachgen mewn cymhariaeth i'r dyn perffaith mewn gogoniant. "Eithr nyni oll ag wyneb agored, yn edrych ar ogoniant yr Arglwydd megys mewn drych, a newidir i'r unrhyw ddelw, o ogoniant i ogoniant, megys gan ysbryd yr Arglwydd." Sefyllfa y bachgen yma yw edrych ar ogoniant yr Arglwydd, ac felly yn cael ei gyfnewid i'r unrhyw ddelw, yr hyn a fydd sefyllfa'r gwr mewn gogoniant. Nid ydyw y sefyllfa uchaf mewn gras yma ond sefyllfa bachgen—sefyllfa gynyddol. "Gweled wyneb yn wyneb" yw sefyllfa y gwr. Y bachgen sydd yn llefaru, y bachgen sydd yn meddwl, y bachgen sydd yn deall, ïe, edrych y mae drwy ddrych mewn dameg; nid oes weledigaeth amlwg. Y drychau a'r damegion, a phethau felly sydd yn dal perthynas a sefyllfa bachgen, fyddant wedi eu rhoi heibio ar ol croesi yr Iorddonen i wlad Canaan. Y mae yr hen ddrychau—y glasses—a fu ddefnyddiol iawn yn y byd hwn, mewn byd o fater, wedi eu rhoi heibio, fel yn perthyn i sefyllfa fachgenaidd. Y maent yn wasanaethgar i'n cymwyso at sefyllfa uwch. "Hyd oni ymgyfarfyddom oll yn undeb ffydd a gwybodaeth Mab Duw, yn wr perffaith, at fesur oedran cyflawnder Crist." Pan y cyrhaeddir y sefyllfa hon o berffeithrwydd, bydd y byd a'i arferion wedi eu rhoi heibio. Yr ydym yn myned o dan gyfnewidiadau mawrion mewn natur, ac felly mewn gras. Y maban sydd yn croesii'r bachgen, ac yn gadael pethau babanaidd, bydd ar y bachgen gywilydd o honynt, a gwna ei oreu i'w "dileu" a'u rhoddi heibio yn llwyr; a chyn braidd y mae wedi gorphen gwneuthur hyny, dacw ef wedi croesi dros y llinell nesaf—wedi myned yn wr. Y peth cyntaf y gwelir ef yn ei wneuthur wedi myned yn wr yw dileu y bachgen, a rhoi heibio ei holl arferion fel gwagedd. Gyda hyny, dacw ef yn croesi i drafferthion canol oed, ac yn edrych ar dymor y gwr fel tir gwyllt, os nad diffaethwch gwag erchyll; a thra y mae yn ymddiosg ac yn rhoi heibio y tymor hwnw, dacw ef drachefn yn croesi dros y llinell i diriogaeth yr hynafgwr, yn taflu golwg yn ol oddiyno, ac yn gwaeddi, "Gwagedd yw mebyd, gwagedd yw ieuenctyd," ïe, "gwagedd yw'r cwbl." O ïe! "Ac yn awr, beth a ddysgwyliaf, O Arglwydd?" Dyna fel y bydd y dyn yn myned, a'r Cristion hefyd yn rhywbeth cyffelyb, drwy gyfnewidiadau, nes cyraedd y gwr neu y dyn perffaith.

Y mae, pa fodd bynag, un ragoriaeth o bwys mewn gras a natur. Nid ydyw y naill fel y llall, ar ol cyraedd y gwr, yn dychwelyd yn blentyn. Ona, nid oes adfeilio mwy, na marw mwy.

Gwelir fod dirgeledigaethau rhyfedd yn y cyfnewidiadau yr eir trwyddynt. Mor araf yw y cyfnewidiadau fel y mae'r llinell terfynol rhwng y maban a'r bachgen, rhwng y bachgen a'r gwr, yn hollol anweledig. Croesi o un sefyllfa i'r llall heb yn wybod i'r dyn ei hun. "Pan aethum yn wr." Ië, pa bryd? pa ddiwrnod? pa fis? pa flwyddyn? Nid oes neb yn gwybod. Yr oedd "wedi myned" cyn deall. Y mae pawb yn myned yn hen, neu wedi myned. Nid oes neb yn deall, a gallu dweyd, "Dyna'r diwrnod yr aethum i yn hen." Felly hefyd y mae'r llinell yn hynod anweledig rhwng y byd hwn a'r nesaf; yr ydym drosodd cyn deall ein bod arni. Y mae rhywbeth teneu iawn rhwng adwaen o ran ac adwaen megys y'm hadwaenir—rhwng gweled drwy ddrych ac wyneb yn wyneb—rhwng y gwr perffaith mewn gras a'r gwr perffaith mewn gogonaint.

Dymunem goffhau wrth derfynu fod tymor y bachgen yn effeithio pob peth ar dymor y gwr. Os bydd y bachgen yn ddrwg, bydd yn rhedeg i gyfansoddiad corfforol ac ysbrydol y gwr. Bachgen drwg yn osgoi addysg a ddinystriodd y gwr; ac o'r tu arall, y bachgen da a lynodd wrth ei lyfrau, a wna nid yn unig dad llawen, ond hefyd a wna'r gwr, a'r gwr hwnw a wna efe ei hun yn gysurus. Bydd yr hau hadau yn nhymor y bachgen yn ffrwyth addfed yn nhymor y gwr. Felly hefyd adeg bywyd yw y tymor i hau drwg neu dda am dragwyddoldeb. Mae aml un, yn ei adeg yn y byd, yn hau had drwg a fydd yn gynhauaf o felldithion tragwyddol. Bydd yr adeg fachgenaidd o fodolaeth dyn, ei fywyd yn y byd hwn, yn sicr o wneuthur tragwyddoldeb da neu ddrwg. Mae y bachgen i effeithio byth ar y gwr er cysur neu anghysur. "Gwnaethost i mi feddianu pechodau fy ieuenctyd." Ië, y peth a heuo'r bachgen a fêd y gwr, mewn amser a thragwyddoldeb. Am hyny, "da yw i wr ddwyn yr iau yn ei ieuenctyd."