Yn Llefaru Eto/John Hughes, Adgofion am Sasiwn Dolgellau, 1860.

← John Hughes, Fel Pregethwr

Yn Llefaru Eto gan Anhysbys

John Hughes, Pregeth—Fy Ngwas a Lwydda, Esaiah lii. 13, 14 →

ADGOFION AM SASIWN DOLGELLAU, 1860.
Gan y Parch. Griffith Ellis, M. A., Bootle.

Gofynir i mi roddi ychydig o hanes oedfa rytedd Dr. Hughes yn Nolgellau yn 1860; ond nid oeddwn pan yn ei gwrandaw yn llawn 16 oed, ac felly tra bachgenaidd o angenrheidrwydd yw fy argraffiadau. Ond y mae yr adgof am dani yn nodedig o ddedwydd ; ac nid wyf yn tybio y camgymerwn ychwaith pe dywedwn nad yw fy adgof am unrhyw oedfa braidd yn fy oes yn fwy byw nag ydyw am yr oedfa ac am y Gymdeithasfa hono. Buaswn mewn Sassiwn yn Nolgellau yn ngwanwyn 1853, ac mewn un arall yn Machynlleth yn Mehefin, yr un flwyddyn. Ac yr wyf yn cofio rhyw bethau o'r ddwy yn dda. Y cyntaf a glywais yn pregethu yn Sassiwn Dolgellau oedd y Parchedig David Charles, Caerfyrddin. Ar lin fy nhad yr oeddwn yn gwrandaw; a phan yr adroddai y pregethwr y penill, “O fryniau Caersalem ceir gweled," &c., sisialai fy nhad yn fy nghlust inau, " Ei dad o wnaeth y penill yna:" Ond peth mawr y Sassiwn hono i mi oedd gweled Henry Rees. Efe oedd yr agosaf o bawb i Iesu Grist yn syniad fy nhad; ac nis gallai addaw dim mwy i mi, wedi dysgu yr Hyfforddwr, na chael myned i'r Sasiwn i weled Henry Rees." Ac i'w weled hefyd yn hytrach na'i glywed. Ac y mae yr olwg gyntaf a gefais arno yn dod i mewn i gapel Salem mor fyw heddyw yn fy meddwl a dim a ddygwyddodd erioed yn fy hanes. A'i wylio ef yn y pulpud bychan, islaw y pulpud mawr, oedd fy ngwaith yn yr oedfa hono yn hytrach na gwrando ar y pregethau a draddodid.

Clywsom "John Hughes y Borth" hefyd yn pregethu yn Nolgellau yn Mehefin 1856. Cyfarfod Pregethu oedd yno y tro hwnw ; a chyfarfod bythgofiadwy ydoedd. Yr oedd yno bedwar o bregethwyr-John Hughes, Lerpwl; John Jones, Talysarn; Owen Thomas, Llundain; a John Hughes, y Borth. A dyna y tro cyntaf i mi glywed y tri olaf. Pa ryfedd i'r cyfarfod wneyd argraff ddofn ac arosol ar fy meddwl ieuanc? Pregethau nodedig a gafwyd yno gan y pregethwr ieuanc, canys nid oedd Dr. Hughes y pryd hwnw yn llawn 29 mlwydd oed. Ei destynau oeddynt 1 Ioan v. 4, 5, ac Actau xvii. 31.

Y tro cyntaf i mi ei glywed ar ol hyny oedd yn Sassiwn 1860. Yr oedd erbyn hyn wedi symud i Lerpwl er's dwy flynedd o amser, ac yn cael ei alw "John Hughes, Everton," i'w wahaniaethu oddiwrth awdwr "Methodistiaeth Cymru," yr hwn oedd yntau yn byw ar y pryd yn Liverpool. Bu efe farw Awst 8fed, 1860. Sassiwn fawr oedd hono i mi. Buaswn yn bur wael am wythnosau ychydig cyn hyny; ac yr oeddwn mewn llawer o bryder rhag na byddwn yn alluog i fyned iddi. Nid oedd gwres y diwygiad mawr wedi myned heibio yn llwyr, er nad oedd ychwaith yn gyfryw yn Mehefin ag a fuasai o Tachwedd hyd Mawrth. Lle rhyfedd oedd yn Nolgellau yn Nghyfarfod Misol Ionawr, 1860. Un oedfa o hono yn unig a gefais i. Nid oedd meddyg y pryd hwnw i'w gael yn nes i Aberllefeni na Dolgellau neu Fachynlleth; a disgynodd i'm rhan i fyned i Ddolgellau ddiwrnod y Cyfarfod Misol, i ymofyn â meddyg. Ac aethum yno yn foreu er mwyn cael un oedfa. Ac oedfa ryfedd ydoedd. Yn pregethu yr oedd y Parchedig Robert Williams, Aberdyfi, a'r Parchedig Edward Morgan, Dyffryn. Testyn Mr. Williams oedd Psalm ii. 12, Cusenwch y Mab," &c. Torid ar draws y pregethwr yn aml gan floeddiadau o bryder a gorfoledd; a mynych y rhoddai yntau ei ddau benelin ar y Beibl ac y cuddiai ei wyneb yn ei ddwylaw i wylo yn hidl. Testyn Mr. Morgan oedd Zephaniah iii. 17, "Yr Arglwydd dy Dduw yn dy ganol di sydd gadarn," &c. Gwelir y bregeth yn yr Ail Gyfrol o'i Bregethau. Ac yr oedd y dylanwad yn rhyfeddol gyda hi ar yr achlysur hwnw. Bu raid i mi droi tuag adref, er mor anhueddol, cyn oedfa y prydnawn. Y Parchedig Griffith Williams, Talsarnau, oedd un o'r brodyr a bregethai yn yr oedfa hono; ond torodd allan yn orfoledd mawr cyn iddo fyned yn mlaen ond ychydig gyda'i bregeth. "Yr oedd gan Iesu Grist feddwl mawr iawn o'i groes," meddai Mr Williams. "Felly y mae genon ninau," meddai merch ieuanc o'r gynulleidfa; ac ar y gair aeth y lle yn oddaith. Ni chafodd y pregethwr ddweyd yr un gair yn mhellach.

Ond, fel y dywedwyd, nid oedd gwres y diwygiad mor fawr yn y Sassiwn ag ydoedd yn y Cyfarfod Misol; ac eto yr oedd llawer o hono yn aros, a'r rhai mwyaf gwresog o'r eglwysi trwy yr holl wlad oeddynt wedi cyrchu i Ddolgellau yn Mehefin. Y cyfarfod ordeinio oedd y cyfarfod cyntaf i mi ei gael; ac yr oeddwn yn eistedd yn bur agos i'r un lle ag yr oeddwn ynddo yn y Sassiwn saith mlynedd a chwarter cyn hyny. Ond gyda'm mam yr oeddwn y tro hwn; yr oedd fy nhad wedi cael ei alw adref er's agos i ddwy flynedd. Yr oedd fy mam a minau yno yn brydlon, yn edrych ar y pregethwyr a'r blaenoriaid yn dod i mewn. "Dyn," meddai fy mam, "dacw Rhys Jones, y Bermo; welais i mo hono er's llawer blwyddyn ; mae o wedi newid cryn dipyn wedi gadael y Bermo." Ond yr oedd yno rai wynebau adnabyddus; ac un o honynt oedd Joseph Thomas, Carno, yr hwn oedd yn traethu ar Natur Eglwys. O'r saith a ordeiniwyd y mae pedwar yn awr yn fyw, sef y Parchedigion John Jones, Rhydbach (yn awr o Emporia, Kansas); Thomas Ellis, Penant (Llanystumdwy); William Davies, Llanegryn; a Francis Jones, Ffestiniog (Abergele). O'r rhai a gymerent ran yn yr ordeiniad nid oes cymaint ag un yn aros. Yr un modd y mae pob un a bregethai yn y Gymdeithasfa wedi huno. Y nos yn mlaen ar y maes, dechreuwyd yr oedfa gan y Parchedig Thomas Evans, Rock, Mynwy; a phregethodd y Parchedigion Joseph Thomas, a Roger Edwards. Testyn Mr. Thomas oedd Psalm cxxiv. 7, "Y fagl a dorwyd," &c. Yr oeddwn wedi clywed y bregeth fis cyn hyny yn Nghorris, mewn Cyfarfod Pregethu Undebol, a gynhelid yno y flwyddyn hono yn lle yr Wyl Ddirwestol flynyddol. Yr wyf yn cofio yn dda pan y darllenai ei destyn yn Nghorris fod cymeriad a enillodd lawer o sylw yn adeg y diwygiad yn sefyll o flaen y sêt fawr yn dysgwyl am dano. Wedi ei glywed dychwelodd i'w eisteddle gan ddweyd yn uchel, " 'Deith hona ddim i'r pen heno." Ac megys y brophwydoliaeth felly hefyd y bu y cyflawniad. Pregeth anghyffredin ydoedd hyd yn nod yn mysg pregethau Mr. Thomas. Gwyddwn gan hyny pan y clywais y testyn yn Nolgellau beth oedd i'w ddysgwyl ar ei ol; a rhyfeddol oedd y dylanwad a ddisgynodd trwy y bregeth ar y dorf. Testyn Mr. Roger Edwards oedd Mathew xi. 29, "Cymerwch fy iau," &c., a chafodd oedfa hwylus iawn. Am ddeg o'r gloch, dranoeth, yn yr un lle, pregethodd y Parchedig Dr. John Harries Jones, oddiar 1 Cor. xv. 26, " Y gelyn diweddaf," &c., a'r Parchedig Henry Rees, oddiar y geiriau "Deddf ffydd" yn Rhuf. iii. 27. Dyna y tro cyntaf i mi weled a chlywed Dr. Jones, yn ddyn ieuanc 32 mlwydd oed. Mis ond un diwrnod oedd ef yn hynach na Dr. Hughes. Ac nid anghofiaf yr olwg hardd oedd arno pan y safodd i fyny o flaen y dyrfa. A chafodd oedfa hwyliog iawn. Llawer bloedd a roddwyd yn mhell cyn haner y bregeth; a therfynodd yn hapus iawn. Nid oedd Mr. Rees yn or-hoff o'r gorfoledd yn amser y diwygiad ; ond bu raid iddo yntau y tro hwnw, gyda'r pethau gogoneddus oedd ganddo, ddygymod a thipyn o hono. Yn y prydnawn dechreuwyd yr oedfa, gyda hwyl anarferol, gan y Parchedig David Davies, Abermaw. Pregethodd yn gyntaf y Parchedig Rees Jones, Felinheli, oddiar Rhuf. xvi. 25, 26. Mynych y clywais ef wedi hyny yn son am yr oedfa hono fel oedfa galed ei oes. Ei bwnc oedd "Ufudd-dod Ffydd;" a thaflesid ef oddiar ei echel i fesur gan bregeth Mr. Rees yn y boreu ar "Ddeddf Ffydd." Ond yr oedd y bregeth yn gyfansoddiad cryf, a'r syniadau yn dangos yn eglur nodweddion arbenig meddwl Mr. Jones. Y tro diweddaf y clywais ef yn pregethu oedd yn Nghymanfa Gyffredinol Aberdar yn 1885, lle yr oeddwn yn cael y fraint o gyd-bregethu ag ef. Oedfa fendigedig oedd hono. Am yspaid yn y dechreu symudai yr olwynion yn araf; ac yr oedd ei ogwydd at fod yn drymaidd. Ond yn raddol fe gynhesodd, a chyda'r gwres daeth goleuni. Gwefreiddid y gynulleidfa, ac yn enwedig y rhan fwyaf deallus o honi, gan brydferthwch yn gystal a grym rhai o'i sylwadau. A chyn y diwedd yr oedd wedi enill llwyr feistrolaeth ar ei wrandawyr. Ond yn Nolgellau, yn 1860, rhaid addef nad oedd yr oedfa a gafodd mor hwyliog o gryn lawer ag ydoedd rhai o'r oedfeuon eraill. Ar ei ol cyfododd "John Hughes, Everton," a phregethodd oddiar Mat. x. 37, "Yr hwn sydd yn caru tad neu fam yn fwy na myfi," &c. Nid oedd ar y pryd wedi cyrhaedd 33 mlwydd oed; ond galwyd ef, fel y gwelir, i bregethu yn olaf yn un o'r prif oedfeuon. Ac os nad wyf yn cam-gofio, cyhoeddwyd ef i bregethu drachefn yn yr hwyr gyda Mr. Rees; ond yr oedd hyny allan o'r cwestiwn ar ol yr oedfa fawr yn y prydnawn. Disgynodd y gorchwyl gan hyny i ran y Parchedig David Davies; a chafodd, fel y clywais wedi hyny, hwyl nodedig. Bu raid i mi droi tuag adref, er croesi y mynydd cyn nos, cyn yr oedfa hono.

Yn awr, yr wyf wedi dyfod at yr hyn yr wyf yn cyrchu ato o'r dechreu, desgrifiad o bregeth Dr. Hughes; ond ychydig iawn sydd genym i'w ddweyd. Ofer yw troi at y llyfr yr oeddwn yn cofnodi y pregethau ynddo; nid oes yno braidd ddim wedi ei ysgrifenu. Sefyll yr oeddwn o ddechreu yr oedfa i'r diwedd, yn y tyndra, yn lled agos at y stage, ac oblegyd hyny nid gorchwyl hawdd fuasai ysgrifenu o gwbl. Ond yr wyf yn cofio yn dda nas gallwn feddwl am ysgrifenu; yr oedd y bregeth yn cario fy holl ysbryd gyda hi, fel mai yn brin y gwyddwn i, mwy na chanoedd eraill, yn mha le yr oeddwn yn sefyll. Gogoniant Person a Chymeriad y Gwaredwr oedd ei phwnc, a dangosai fod ei hawl ar gariad dyn yn hawl resymol. Yr oedd yn cydgyfarfod ynddo holl degwch y ddaear, a holl brydferthwch y nef; holl rinweddau y ddynoliaeth, a holl gyflawnder y Duwdod. Ond nid oes genyf allu i gofio yn gywir lawer o'r desgrifiadau oeddynt yn cyffroi ac yn swyno y gynulleidfa. " Y mae yn rhagori ar ddeng mil. Deng mil o beth? Deng mil o'r peth a fynoch chwi. Deng mil o saint, deng mil o angylion, deng mil o gerubiaid, deng mil o seraphiaid, deng mil o arch-angylion os mynwch chwi, pe baent i'w cael-nid oes dim ond un." Ac yn y bregeth hono y cafwyd am y tro cyntaf sylwadau y bu yn eu gwneyd mewn pregethau eraill ar ol hyny. "Mi welaf Ioan yn myned at y gorchwyl o'i ddesgrifio. 'A'r Gair a wnaethpwyd yn gnawd, ac a drigodd yn ein plith ni; ac ni a welsom ei ogoniant Ef, gogoniant megys-megys, MEGYS. Ac mi debygaf weled cymhariaethau yr Hen Destament yn rhedeg at ei benelin, gan gynyg eu gwasanaeth iddo, ond nid oes yr un o honynt a wna y tro. Y mae yn eu troi ymaith i gyd, -' gogoniant megys yr Unig-anedig oddiwrth y Tad;' nid yw yn debyg i neb ond iddo ei hun." Rhyfedd oedd y dylanwad ar y gynulleidfa. O bob cwr o'r dyrfa-o'r wageni, a'r stages gerllaw stage y pregethwyr, ac o bob rhan o'r maes, dyrchafai bloeddiadau oeddynt yn fynych yn uwch na llais y pregethwr, ac yn y diwedd yn ei foddi braidd yn hollol. Traddodai gyda rhyw yni rhyfedd: taflai holl nerth ei natur yn wir i'r traddodiad. Ymddangosai fel un wedi llwyr anghofio ei hun. Ac nid gormod ydyw dweyd fod y pethau a draethid ganddo yn effeithio llawn gymaint ar y pregethwr ag oeddynt ar neb o'i wranddwyr. Ieuanc, fel y dywedais, oeddwn i pan yn gwrando y bregeth, ond nid wyf yn cofio gweled y Gwaredwr erioed yn fwy gogoneddus nag yr ymddangosai ynddi.

Bum yn siarad a Dr. Hughes am yr oedfa aml dro, ac er nad oedd yn ystyried y bregeth o lawer yn mysg ei rai goreu, teimlai fod rhywbeth hynod ynddi ar yr achlysur hwnw. Yr wyf yn credu yr edrychai ar yr oedfa yn Nolgellau yn 1860, fel un o rai hynotaf ei oes. Ac felly, yn ddiau, yr oedd yn syniad y rhai a gawsant gyfleusderau mynych i'w wrandaw ar adegau nodedig.

Grymus iawn oedd ei bregeth yn mhen deng mlynedd wedi hyny (1870) mewn Sassiwn yn Nolgellau, ar 1 Ioan iv. 17: "Yn hyn y perffeithiwyd ein cariad ni, fel y caffom hyder ddydd y farn," &c. Ond nid oedd ei gynulleidfa mor dwym y pryd hwnw, ac er grymused y bregeth nid oedd yr effeithiau ar y gwrandawyr yn gyffelyb. Y mae oedfa 1860 yn un o'r rhai yr wyf yn edrych yn ol arnynt, ac yn teimlo fod ynddynt yr hyn sydd anesgrifiadwy. A dweyd y gwir, croes iawn i'm teimlad fy hun ydyw gwneyd cais i osod ar bapyr yr hyn, pe gellid ei roddi yno, a beidiai a bod yr hyn ydyw. Fy unig esgus dros geisio myned o amgylch yr olygfa ydyw, dweyd wrth eraill ychydig am yr amgylchiadau yn mha rai y profais fy hun y pethau rhyfeddaf a brofais yn fy oes. Hir y parhao "Sassiwn" Cymru i feddu y dylanwad ar ein hieuenctyd a feddai ar fy ysbryd i yn nyddiau fy mebyd. Ac nid wyf yn cywilyddio dweyd fod ei swyn i mi heddyw lawn cymaint ag erioed. Ganwyd Dr. John Hughes, yn nhy'r capel, Llanerchymedd, Medi 27, 1827. Bu ei dad farw pan nad oedd ef ond 6 oed, ond bu ei fam fyw i gyraedd 72 oed, ac yr oedd yn wraig ragorol am ei phwyll a'i gras. Hynododd ei hun yn blentyn fel dysgwr ac adroddwr penodau.

Daeth yn ddarllenwr mawr yn fuan, ar lyfrau Cymraeg a Saesneg, ac i gael blas ar weinidogaeth y diweddar Barch. W. Roberts, Amlwch, ac eraill. Pan yn 20 oed, yn 1847, dechreuodd bregethu, a'r flwyddyn ddilynol aeth i Athrofa y Bala. "Dyddiau hyfryd, bendigaid," meddai, " oedd y tair blynedd y bum dan addysg Dr. Edwards a Dr. Parry." Yn 1852, priododd â Miss Dew, a symudodd i'r Borth (Menai Bridge). Yn 1857, symudodd i Le'rpwl, a threuliodd 32 mlynedd yno. Daeth yn boblogaidd iawn yno. Gelwid am ei wasanaeth i'r uchel-wyliau yn mhob parth o Gymru, a byddai ei weinidogaeth yn nerthol ac mewn dylanwad mawr yn fynych. Yr oedd coethder ei Gymraeg yn y pwlpud, a'i gynyrchion llenyddol, yn gymeradwy a chyfoethog iawn. Symudodd o Le'rpwl i Gaernarfon yn 1889, yn fugail eglwys Engedi. Daeth terfyn ei daith yn sydyn, nos Lun Hydref 23, 1893. Pregethodd deirgwaith y Sul cynt yn Amlwch, darlithiai yn Engedi nos Iau, a nos Wener yn Mhorthmadog bu yn siarad ar drydydd Jiwbili y Cyfundeb, a'r wythnos y bu farw yr oedd i fod ar daith drwy Leyn yn dathlu y Jiwbili. Yr oedd Dr. Hughes yn un o'r rhai a groesawid fwyaf gan y cynulleidfaoedd