Yn Llefaru Eto/Owen Thomas, Sasiwn Llangeitho yn 1859

Yn Llefaru Eto

gan Anhysbys

Sasiwn Llangeitho, 1859.
Gan y Parch, J. MORGAN JONES, Caerdydd.

Cynhelid odfa olaf Sasiwn Llangeitho, 1859, yn y capel, ac er fod y rhan fwyaf o'r dyeithriaid wedi ymadael, cafodd yr addoldy ei orlenwi yn mhell cyn amser dechreu—yr oedd o ddwy fil i ddwy fil a haner o bobl wedi ymwthio i mewn y noson hono. Pregethid yn mlaenaf gan y Parch. Evan Harries, Merthyr, y tro olaf i mi weled yr hen bererin. Er mor ffraeth a tharawiadol oedd ei ergydion, methodd ddeffro y dyrfa drwyddi y noson hono. Ar ei ol cododd y Parch. Owen Thomas, a chymerodd yn destyn y geiriau hyny yn Hebreaid ix. 14, "Pa faint mwy y bydd i waed Crist," &c. Yr oedd rhyw ddifrifwch annaearol yn ei wedd pan yn codi, a darllenodd ei destyn mewn goslef mor effeithiol nes hoelio y gynulleidfa wrth ei wefusau o'r frawddeg gyntaf. Dechreuodd yn bur athronyddol, gan olrhain y gydwybod yn ei gwahanol weddau; darluniai hi fel ysgrifenydd yn cofnodi gweithredoedd, ac fel swyddog yn gwobrwyo neu yn cosbi'r dyn am ei weithredoedd ar ol eu cyflawni. Ond er fod yr ymdriniaeth yn bur arddansoddol, ac yn cario y rhan fwyaf i diriogacth na wyddent fawr am dani, eto i gyd, yr oedd tryloewder y sylwadau, goslef ddifrifddwys y pregethwr, yn nghyda'r cymhariaethau cyfarwydd a tharawiadol a ddefnyddid ganddo, yn peri ei fod yn ddealladwy i'r holl dorf. Yn y man ymwasga yn nes at y bobl, a chyda hyny dyna ei holl natur yn cyffroi, daw y geiriau allan o'i enau yn gyflym ac yn boethion fel pelenau wedi bod mewn ffwrnes, a thyna dân y pregethwr yn ymaflyd yn y gwrandawyr. Cyffelybai y gydwybod yn cofnodi i ddyn yn ysgrifenu â patent ink; pe byddai rhywun yn edrych dros ysgwydd hwnw gallai dybio nad yw wedi ysgrifenu dim, oblegyd ymddengys y ddalen o'i flaen yn wen; ond wrth ddal y papyr o flaen y tân daw y brawddegau, y geiriau, a'r llythyrenau oll i'r golwg, ïe, hyd yn nod y dot bach uwchben yr i. Yr un fath, peth hollol anweledig yw ysgrifen cydwybod i lawer ar y ddaear, ond yn y trueni, yn ngoleu tân uffern, bydd y cyfan a ysgrifenwyd ganddi yn ddarllenadwy i bawb o honynt. Erbyn hyn, nid ces un enaid o'r tufewn i'r addoldy nad ydyw wedi ei sobri; ond parhau i lifo i mewn y mae y llanw. Ymddengys y pregethwr fel Boanerges, neu ynte fel Moses yn disgyn oddiar ben Sinai, wedi bod yn derbyn y gyfraith o law Duw, ac yn ysgwyd i fysg y dyrfa y mellt oedd wedi llechu yn mhlygion ei fantell; eistedda cwmwl digofaint ar ei ael, a dyrchafa ei lais fel udgorn yr archangel. Gydag areithyddiaeth berffaith, darluniai ddyn wedi colli ei synwyrau mewn gwallgofdy yn America. Byddai'r gwallgofddyn yn dynwared dyn yn anelu a dryll, ac yn tynu'r trigger; yna gwaeddai, Fire! Fire! He is dead! He is dead! Dywedai'r ceidwad mai mab ydoedd i Dr Rush, o Philadelphia; ei fod wedi lladd ei wrthwynebydd wrth ymladd gornest, ac mai dyna'i waith er pan ddaeth i'r gwallgofdy, ail fyw y gyflafan a gyflawnwyd ganddo. Gwelodd y bobl y cymhwysiad bron cyn i'r pregethwr ei ddweyd, mai gwallgofdy yw uffern, ac mai gwaith y gwallgofiaid yno yw ail—fyw yr hen bechodau ysgeler gyflawnwyd ganddynt ar y ddaear, a llenwid eu meddwl à braw gan y syniad ofnadwy. Erbyn hyn, yr oedd y dylanwad bron yn ormod i'r pregethwr ei hun ymgynal dano; pe buasai dyn cyffredin yno, aethai yn sypyn marw dan y pwysau; ond daliodd ef, a throdd y cyffro yn wynt tan ei adenydd i esgyn yn uwch i'r uchelion fry. Yn awr, dyna ef yn cydio yn y Beibl oddiar y pulpud, yn ei godi rhwng ei freichiau, gan ysgwyd o'r naill ochr i'r llall fel dyn wedi dyrysu, a gwaedda y geiriau a roddir yn yr Ysgrythyr yn ngenau creadur wedi ei golli, "Pa fodd y caseais i addysg? Pa fodd? PA FODD? PA FODD?" Ar unwaith dyna gymaint o'r gynulleidfa ag oedd yn eistedd o'r blaen ar eu traed fel gallt o goed, ac yn edrych fel pe ar fin gwallgofrwydd. Dyrchafa un och ddofn, dorcalonus, i fyny o fynwesau dwy fil ar unwaith, nes peri i mi deimlo fy ngwaed yn aros yn fy ngwythienau, a'm gwallt yn sefyll fel cwils ar fy mhen. Wrth godi fy ngolwg, gwelwn greaduriaid celyd, a ddaliasai holl nerthoedd y Diwygiad, a'u gwynebau wedi myned yn wynion fel calch, a'u gliniau yn curo yn nghyd fel eiddo Belsassar. Yr oedd y merched gwamal welswn yn cellwair amser y bregeth gyntaf erbyn hyn wedi troi eu ffedogau am eu penau fel rhai heb wybod beth i wneyd, a thorent allan i wylo yn uchel. Ni fum mewn lle mor ofnadwy erioed. Bum mewn ystafelloedd dynion yn marw, ac yn cyfranogi o'r difrifwch sydd yn ffynu yno. Bum yn yr hall yn gwrando prawf creadur tlawd yn cael ei dreio am ei fywyd, yn gweled rhwydwaith y tystiolaethau yn cau am dano, yn gwrando siars y barnwr i'r rheithwyr, ac yn dysgwyl mewn dystawrwydd brawychus am y verdict. Ond erioed ni theimlais y fath ddifrifwch brawychus a hwn. Braidd na chredem fod y clawr wedi cael ei godi oddiar y pydew diwaelod, ac mai dolef creadur colledig yn ymgodi o'r dyfnder obry oedd y floedd "Pa fodd y caseais i addysg?" ac mai gruddfanau y cwmni truenus o'i gwmpas oedd ocheneidiau y dorf. Ond y mae y pregethwr yn parhau. "Pa fodd y dirmygodd fy nghalon gerydd? Pa fodd? PA FODD? PA FODD? Pa fodd na wrandawswn ar lais fy athrawon? Pa fodd! PA FODD! PA FODD!!" Yn sicr, nis gall cnawd ddal peth fel hyn fawr yn hwy. Ond yn sydyn, saf y llefarwr, yna dyna wedd ei wyneb yn newid, y cwmwl du yn clirio oddiar ei ael, a'r llygaid fuasai yn melltenu mor ofnadwy yn tyneru i'r mwyneidd-dra tynera' erioed, ac mewn bloedd gynhyrfus, eto orlawn o felusder gobaith, gofyna: "A oes rhywbeth a fedr buro y gydwybod?" Dystawa yr ocheneidiau am eiliad, dalia y gynulleidfa ei hanadl i ddysgwyl am yr atebiad, fel pe byddai anobaith wedi rhoddi ffordd i bryder, a theyrnasa dystawrwydd dwfn fel y bedd. A dyma yr atebiad yn dyfod fel swn olwynion cerbyd trugaredd: "Bendigedig fyddo Duw, oes y mae, Y GWAED!" Dyna ryw ddyn o ganol y llawr yn rhywle yn rhoddi bloedd felusach na'r diliau mêl: "O! diolch!" Cipiodd y dorf y floedd i fyny, ac aeth yn un fonllef o haleliwia a diolch trwy'r capel. O'r anwyl, dyna ymwared. Yr oedd fel pe byddai'r cymylau duon gwgus fuasai yn gorchuddio'r ffurfafen yn cael eu hysgubo i ffwrdd, a'r nefoedd lås, serchog, dryloew, oedd tu hwnt yn cael ei ddatguddio, neu ynte fel dyfodiad bywyd—fad at nifer o forwyr llong—ddrylliedig wedi bod am oriau lawer ar wyneb y cefnfor, ac heb ddim ond darn astell rhyngddynt a suddo. Bid sicr, oferedd meddwl am bregethu yn hwy, ond yr wyf yn tybio i'r pregethwr geisio gorphen y cyfarfod trwy weddi, oblegid gwelwn ef yn cau ei lygaid ac yn dyrchafu ei wyneb tua'r nef, eithr ni chlybuwyd sill o'r weddi hono gan neb ond Gwrandawr gweddi ei hun, ac yn yr addoldy y buwyd am oriau.

Nodiadau